KPSS A İktisat Ekonomik Entegrasyonlar konu anlatımı

Ekonomik entegrasyon, iki veya daha fazla ülkenin aralarındaki ticaret ve faktör hareketlerine yönelik engelleri kaldırarak ekonomilerini bütünleştirmesidir. Entegrasyonlar bölgesel ve ayrımcıdır: üyelere tanınan ayrıcalık üye olmayanlara tanınmaz. Bu nedenle DTÖ'nün en çok kayrılan ülke ilkesinin izin verilen bir istisnasıdır.

Balassa (1961) entegrasyonu gevşekten sıkıya doğru aşamalar hâlinde sınıflandırır: serbest ticaret bölgesi → gümrük birliği → ortak pazar → ekonomik birlik → tam ekonomik entegrasyon. Entegrasyonun refah etkileri ilk kez Viner (1950) tarafından ticaret yaratma ve ticaret saptırması kavramlarıyla incelenmiştir. Gümrük birliği bir serbestleşme olsa da refahı mutlaka artırmaz; bu sonuç ikinci en iyi teorisinin bir uygulamasıdır.

Entegrasyon aşamaları

• Serbest ticaret bölgesinde: her üye dışa karşı kendi tarifesini uyguladığından, üçüncü ülke malları dış tarifesi en düşük üyeden girip diğer üyelere gümrüksüz geçebilir (trade deflection). Bunu önlemek için menşe kuralları uygulanır. Gümrük birliğinde ortak dış tarife olduğu için bu soruna gerek kalmaz.
• Örnekler: EFTA (1960) ve NAFTA (1994; 2020'den itibaren USMCA) serbest ticaret bölgeleri; Mercosur (1991) gümrük birliği hedefli; Avrupa Birliği ortak pazarın ötesinde ekonomik ve parasal birlik aşamasındadır.

Avrupa Birliği ve Türkiye

• 1951 Avrupa Kömür ve Çelik Topluluğu, 1957 Roma Antlaşması ile Avrupa Ekonomik Topluluğu; gümrük birliği 1968'de tamamlandı. 1986 Tek Avrupa Senedi ile 1993'te tek pazar, 1992 Maastricht Antlaşması ile Avrupa Birliği ve ekonomik ve parasal birlik; euro 1999'da kaydi, 2002'de nakit olarak kullanıma girdi.

Statik etkiler: Viner analizi

• Ticaret yaratma: Birlik sonrası, yüksek maliyetli yurt içi üretimin yerini daha düşük maliyetli ortak ülkeden ithalatın alması. Kaynak kullanımında etkinlik artar; refahı artırır.
• Ticaret saptırması: Birlik sonrası ithalatın dünyanın en düşük maliyetli üye olmayan üreticisinden daha yüksek maliyetli ortak ülkeye kayması. Aynı ithalat için daha fazla kaynak harcanır; refahı azaltır.
• Net statik etki bu iki etkinin büyüklüğüne bağlıdır. Lipsey ve Meade, talebin fiyata tepki verdiğini dikkate alarak tüketim etkisini eklemiştir: ticaret saptırmasında da iç fiyat düştüğü için tüketim kazancı doğar ve saptırmanın maliyetini aşarsa net refah artabilir.
• İkinci en iyi teorisi (Lipsey–Lancaster, 1956): Birden fazla çarpıklık varken bunlardan yalnızca birinin kaldırılması refahı mutlaka artırmaz. Gümrük birliği üyeler arası tarifeyi kaldırır, dış tarifeyi korur; bu nedenle sonucu belirsizdir.
• Kemp–Wan teoremi: Ortak dış tarife, üye olmayan ülkelerle ticaret hacmini birlik öncesi düzeyde tutacak biçimde belirlenirse gümrük birliği üyelerin refahını artırabilir ve dışarıdakilerin refahını azaltmaz.

Refah artışını kolaylaştıran koşullar

• Birlik öncesinde üyelerin tarifelerinin yüksek, ortak dış tarifenin düşük olması.
• Üyelerin sayısının ve ekonomik büyüklüğünün fazla olması (dünyanın en ucuz üreticisinin birliğin içinde kalma olasılığı artar).
• Üyelerin üretim yapılarının rakip (benzer) ancak maliyet farklarının büyük olması.
• Birlik öncesinde üyeler arasındaki ticaretin zaten yüksek, üye olmayanlarla ticaretin düşük olması; coğrafi yakınlık ve düşük taşıma maliyeti.

Dinamik etkiler

Genişleyen pazarda ölçek ekonomileri, rekabetin artmasıyla verimlilik ve X-etkinlik, yabancı ve yerli yatırımların artışı, teknoloji yayılması ve dışsal ekonomiler. Dinamik etkiler uzun dönemde statik etkilerden daha büyük olabilir. Büyük bir birlik, ortak dış tarifesiyle ticaret hadlerini kendi lehine de çevirebilir.

Aşağıdaki örneklerde A ülkesinde malın birim maliyeti 50, ortak aday B'de 40, dünyanın en ucuz üreticisi C'de 30'dur (sabit maliyetler).

Örnek 1 (Ticaret yaratma): A, birlik öncesinde bütün ithalata %100 tarife uygulamaktadır.

Çözüm: Birlik öncesi C'nin malı A'da 60, B'nin malı 80'e satılır; yerli üretim (50) en ucuzudur ve A malı kendisi üretir. A ile B gümrük birliği kurduğunda B'nin malı 40'a girer, C'ninki 60'ta kalır. A yerli üretimi bırakıp B'den ithal eder: ticaret yaratma. Birim kaynak maliyeti 50'den 40'a düşer.

Örnek 2 (Ticaret saptırması): A, birlik öncesinde bütün ithalata %50 tarife uygulamaktadır.

Çözüm: Birlik öncesi C'nin malı 45, B'nin malı 60, yerli maliyet 50'dir; A malı C'den 45 fiyatla ithal eder (birim başına 15 tarife geliri). Birlik sonrası B'nin malı 40'a düşer ve C'nin 45'lik fiyatından ucuz kalır. İthalat C'den B'ye kayar: ticaret saptırması. Tüketici fiyatı 45'ten 40'a düşer, ancak ithalatın birim kaynak maliyeti 30'dan 40'a yükselir.

Örnek 3 (Ticaret saptırmasının net etkisi): Örnek 2'de A'nın yurt içi üretimi olmadığını, ithalatın birlik öncesinde 100, birlik sonrasında 120 birim olduğunu varsayalım.

Çözüm:

• Kaybedilen tarife geliri = 15 × 100 = 1.500
• Tüketici rantı kazancı = (45 − 40) × (100 + 120) / 2 = 550
• Net refah değişimi = 550 − 1.500 = −950

Aynı sonuç ayrıştırılarak da bulunur: ticaret saptırması kaybı (40 − 30) × 100 = 1.000, tüketim etkisi kazancı (45 − 40) × 20 / 2 = 50; net −1.000 + 50 = −950.

Örnek 4 (Menşe kuralları): Bir serbest ticaret bölgesinde A'nın üçüncü ülkelere tarifesi %10, B'ninki %30'dur. C'nin malının dünya fiyatı 100'dür.

Çözüm: Menşe kuralı yoksa C'nin malı A'ya 110'a girip B'ye gümrüksüz geçer; B'deki tüketici 130 yerine 110 öder ve tarife geliri B'ye değil A'ya gider. Menşe kuralları, bölge içinde yeterli işçilik veya katma değer görmemiş malların gümrüksüz geçişini engeller.