Ekonomi masası
Değişkenleri ve aralarındaki ilişkiyi grafiğe dökerek düşün.
6 bölüm · ~22 dk · 28 etkileşim
1Konu özeti
İlk bölüm! Temeli burada atıyoruz, acele etme.
Döviz kuru, bir ülke parasının başka bir ülke parası cinsinden fiyatıdır. Kurlar ülkeler arasındaki göreli fiyatları, dolayısıyla dış ticaretin ve sermaye akımlarının yönünü belirler. Kurun nasıl belirlendiğine ilişkin temel yaklaşımlar mal piyasası arbitrajına (satın alma gücü paritesi), finansal arbitraja (faiz paritesi) ve para ve varlık stoklarına (parasalcı ve portföy dengesi yaklaşımları) dayanır.
Ülkeler kurun belirlenmesinde farklı kur rejimleri seçer: yerli paranın tamamen terk edildiği katı sabitlerden serbest dalgalanmaya kadar uzanan bir yelpaze vardır. Rejim seçimi; para politikası bağımsızlığı, sermaye hareketliliği ve kur istikrarı arasındaki imkânsız üçlü ile karşılaşılan şokların türüne bağlıdır.
2Temel kavramlar/formüller
Önemli yerleri altını çizer gibi oku.
Kotasyon ve temel terimler
Doğrudan kotasyon
1 birim yabancı paranın yerli para cinsinden fiyatı (E). E'nin artması yerli paranın değer kaybıdır. Dolaylı kotasyon ise 1 birim yerli paranın yabancı para cinsinden fiyatıdır.
Reel ve efektif kur
Reel kur (doğrudan kotasyonla)
q = E × P* / P. Yabancı malların yerli mallar cinsinden göreli fiyatıdır.
Satın alma gücü paritesi (SGP)
Tek fiyat kanunu
Taşıma maliyeti ve ticaret engeli yoksa aynı mal ortak paraya çevrildiğinde her yerde aynı fiyatla satılır.
- SGP uzun dönemde daha iyi işler; kısa dönemde kurlar SGP'den önemli ölçüde sapabilir.
Faiz paritesi
Karşılanmış faiz paritesi
F / S = (1 + i) / (1 + i*); yaklaşık olarak (F − S) / S ≈ i − i*. Yurt içi faiz yurt dışından yüksekse yabancı para vadede primlidir. Risksiz arbitraj koşuludur.
Kur belirleme yaklaşımları
Esnek fiyatlı parasalcı yaklaşım
SGP ve para piyasası dengesi birleştirilir. Yurt içi para arzı artışı yerli parayı aynı oranda değer kaybettirir. Yurt içi reel gelir artışı para talebini artırır, fiyatları düşürür ve yerli parayı değer kazandırır. Yurt içi faizin (beklenen enflasyon nedeniyle) yükselmesi para talebini azaltır ve yerli parayı değer kaybettirir.
Kur rejimleri
| Grup | Rejim | Temel özellik |
|---|---|---|
| Katı sabit | Resmî yabancı para kullanımı (dolarizasyon) | Ulusal para yoktur; senyoraj kaybedilir |
| Katı sabit | Para kurulu | Parasal taban tamamen döviz rezervleriyle karşılanır |
| Yumuşak sabit | Geleneksel sabit kur | Kur tek paraya veya sepete dar bantla bağlanır |
| Yumuşak sabit | Sürünen sabit kur | Parite önceden ilan edilen oranda veya enflasyon farkına göre küçük adımlarla ayarlanır |
| Yumuşak sabit | Bant içinde sabit / sürünen bant | Kur belirli bir bant içinde dalgalanır |
| Dalgalı | Yönetimli (kirli) dalgalanma | Kur piyasada belirlenir, merkez bankası zaman zaman müdahale eder |
| Dalgalı | Serbest dalgalanma | Müdahale istisnaidir |
Sabit kurun artıları
Kur belirsizliğinin azalması, nominal çıpa ve enflasyon disiplini. Eksileri: Para politikası bağımsızlığının kaybı (sermaye serbestken), spekülatif atak riski, rezerv ihtiyacı.
- Türkiye Şubat 2001 krizinin ardından dalgalı kur rejimine geçmiştir.
3Çözümlü örnekler
Örneklere dikkat et; soruların çoğu buradan çıkar.
Örnek 1 (Çapraz kur): 1 $ = 8 YP (yerli para) ve 1 € = 1,25 $ olsun.
Çözüm: 1 € = 1,25 × 8 = 10 YP. Buna göre 1 YP = 0,1 € olur.
Örnek 2 (Reel kur): Nominal kur 10'dan 12'ye çıkıyor, yurt içi fiyat endeksi 100'den 110'a yükseliyor, yurt dışı fiyat endeksi 100'de sabit.
Çözüm: Başlangıçta q = 10 × 100 / 100 = 10; sonra q = 12 × 100 / 110 ≈ 10,91. Reel kur yaklaşık %9,1 artar; yerli para reel olarak değer kaybeder. Yaklaşık formül 20 + 0 − 10 = %10 verir.
Örnek 3 (Göreli SGP): Yurt içi enflasyon %30, yurt dışı enflasyon %5.
Çözüm: Yaklaşık olarak yerli para %25 değer kaybeder. Tam formülle 1,30 / 1,05 − 1 ≈ %23,8. Enflasyon farkı büyüdükçe yaklaşık formülün hatası artar.
Örnek 4 (Karşılanmış faiz paritesi): Spot kur 10 YP/$, bir yıllık yurt içi faiz %20, dolar faizi %5.
Çözüm: F = 10 × 1,20 / 1,05 ≈ 11,43 YP/$. Dolar vadede yaklaşık %14,3 primlidir; yaklaşık formül 20 − 5 = %15 primi gösterir. Vadeli kur bundan farklı olsaydı risksiz arbitraj kârı elde edilebilirdi.
4Sık yapılan hatalar
Yarıyı geçtin, harika gidiyorsun! 2 bölüm kaldı.
5Sınavda nasıl soruluyor
Arada küçük sorular var, atlamadan çöz.
6Kısa tekrar
Son bölüm! Biraz kaldı, bitirmek üzeresin.