KPSS A İşletme Sermaye Bütçelemesi konu anlatımı

Sermaye bütçelemesi, getirileri bir yıldan uzun sürede elde edilecek yatırımların (makine, tesis, yeni ürün hattı, kapasite artırımı, yenileme) değerlendirilmesi ve seçilmesi sürecidir. Bu kararlar büyük tutarlı, uzun vadeli ve geri dönüşü zor olduğundan işletmenin geleceğini belirler. Temel ilke şudur: Bir yatırım, getireceği nakit akışlarının bugünkü değeri maliyetini aşıyorsa işletmenin değerini artırır ve kabul edilmelidir.

Değerlendirme yöntemleri ikiye ayrılır:

• Paranın zaman değerini dikkate almayan (geleneksel) yöntemler: Geri ödeme süresi, muhasebe (ortalama) kârlılık oranı.
• Paranın zaman değerini dikkate alan (iskontolu nakit akışı) yöntemler: Net bugünkü değer (NBD), iç kârlılık oranı (İKO), kârlılık endeksi, iskontolu geri ödeme süresi.

KPSS A Grubu İşletme sınavında NBD, İKO, geri ödeme süresi ve kârlılık endeksi hesapları ile yöntemlerin karar kuralları, üstün ve zayıf yönleri, NBD–İKO çelişkisi ve nakit akışlarının belirlenmesi sorulur.

Proje türleri

Nakit akışlarının belirlenmesi

• Kararda muhasebe kârı değil, ek (artımsal) nakit akışları kullanılır.

• Finansman giderleri (faiz) nakit akışlarına eklenmez; finansmanın maliyeti iskonto oranına (sermaye maliyetine) yansıtılır.

Geri ödeme süresi

Başlangıç yatırımının proje nakit girişleriyle kaç yılda geri kazanılacağını gösterir.

• Nakit girişleri eşitse: Geri ödeme süresi = Yatırım tutarı / Yıllık net nakit girişi
• Eşit değilse kümülatif toplam yatırımı karşılayana kadar yıllar toplanır; son yılın kesri = Kalan tutar / O yılın nakit girişi.

Muhasebe (ortalama) kârlılık oranı

Ortalama kârlılık oranı = Yıllık ortalama net kâr / Ortalama yatırım; ortalama yatırım = (Başlangıç yatırımı + Hurda değeri) / 2. Muhasebe kârına dayanır ve paranın zaman değerini dikkate almaz.

Net bugünkü değer (NBD)

NBD = Σ [NAₜ / (1 + k)ᵗ] − Başlangıç yatırımı; k = sermaye maliyeti (iskonto oranı).

• Karar: NBD > 0 ise kabul, NBD < 0 ise ret, NBD = 0 ise kayıtsız. Birbirini dışlayan projelerde NBD'si en büyük (pozitif) olan seçilir.
• NBD, projenin işletme değerine (hissedar servetine) yapacağı katkıyı doğrudan TL olarak ölçer; ara nakit akışlarının sermaye maliyetiyle yeniden yatırıldığını varsayar.
• İskonto oranı arttıkça NBD azalır (NBD profili azalan bir eğridir).

İç kârlılık (verim) oranı (İKO)

Projenin NBD'sini sıfıra eşitleyen iskonto oranıdır: Σ [NAₜ / (1 + İKO)ᵗ] = Başlangıç yatırımı.

• Karar: İKO > sermaye maliyeti ise kabul, İKO < sermaye maliyeti ise ret.
• Genellikle deneme-yanılma ve doğrusal enterpolasyonla bulunur: İKO ≈ k₁ + (k₂ − k₁) × NBD₁ / (NBD₁ − NBD₂); burada NBD₁ > 0, NBD₂ < 0'dır.
• Ara nakit akışlarının projenin kendi İKO'suyla yeniden yatırıldığını varsayar. İşaret birden fazla kez değişen nakit akışlarında birden çok İKO çıkabilir.

NBD ile İKO arasındaki çelişki

Bağımsız projelerde iki yöntem aynı kabul-ret kararını verir. Birbirini dışlayan projelerde yatırım tutarları (ölçek) ya da nakit akışlarının zamanlaması farklıysa sıralamalar çelişebilir. Bu durumda NBD yöntemine göre karar verilir; çünkü NBD değere katkıyı doğrudan ölçer ve daha gerçekçi olan sermaye maliyetiyle yeniden yatırım varsayımına dayanır.

Kârlılık endeksi (fayda/maliyet oranı)

Kârlılık endeksi = Nakit girişlerinin bugünkü değeri / Başlangıç yatırımı

• Karar: Endeks > 1 ise kabul (NBD > 0'a karşılık gelir), < 1 ise ret.
• NBD = (Kârlılık endeksi − 1) × Başlangıç yatırımı. Sermaye kısıtı (sermaye tayınlaması) olduğunda projeleri sıralamada kullanışlıdır.

Örnek 1 – NBD, kârlılık endeksi ve geri ödeme süresi: Başlangıç yatırımı 10.000 TL; nakit girişleri 1. yıl 4.000 TL, 2. yıl 5.000 TL, 3. yıl 6.000 TL; sermaye maliyeti %10.

• Bugünkü değerler: 4.000 / 1,10 = 3.636,36; 5.000 / 1,21 = 4.132,23; 6.000 / 1,331 = 4.507,89
• Toplam = 12.276,48 TL → NBD = 12.276,48 − 10.000 = 2.276,48 TL (> 0, kabul)
• Kârlılık endeksi = 12.276,48 / 10.000 ≈ 1,23
• Geri ödeme: İlk 2 yılda 4.000 + 5.000 = 9.000 TL geri döner; kalan 1.000 TL, 3. yılın 6.000 TL'sinin 1.000 / 6.000 ≈ 0,17'si → yaklaşık 2,17 yıl

Örnek 2 – Tek nakit girişli projede İKO: Bugün 20.000 TL yatırılan proje 2 yıl sonra tek seferde 28.800 TL getirecektir.

• 20.000 × (1 + İKO)² = 28.800 → (1 + İKO)² = 1,44 → İKO = %20

Örnek 3 – Enterpolasyonla İKO: Başlangıç yatırımı 10.000 TL, iki yıl boyunca her yıl 6.000 TL nakit girişi.

• %10'da NBD = 6.000 × (1 / 1,10 + 1 / 1,21) − 10.000 = 10.413,22 − 10.000 = +413,22 TL
• %15'te NBD = 6.000 × (0,8696 + 0,7561) − 10.000 ≈ 9.754,25 − 10.000 = −245,75 TL
• İKO ≈ 10 + 5 × 413,22 / (413,22 + 245,75) ≈ 10 + 5 × 0,627 ≈ %13,1 (kesin değer yaklaşık %13,07)

Örnek 4 – Yıllık nakit akışı: Bir projenin yıllık nakit satışları 200.000 TL, nakit giderleri 80.000 TL, amortismanı 40.000 TL, vergi oranı %20'dir.

• Vergi öncesi kâr = 200.000 − 80.000 − 40.000 = 80.000; vergi = 16.000; net kâr = 64.000 TL
• Net nakit akışı = 64.000 + 40.000 = 104.000 TL (kontrol: 120.000 × 0,80 + 40.000 × 0,20 = 96.000 + 8.000 = 104.000)