KPSS A Kamu Yönetimi 1982 Anayasası Temel İlkeleri ve Hak-Özgürlükler konu anlatımı

Bu konu, 1982 Anayasasının "Genel Esaslar" bölümünde yer alan temel ilkeleri (Cumhuriyetin nitelikleri, değiştirilemez hükümler, egemenlik, kanun önünde eşitlik) ve İkinci Kısımda düzenlenen temel hak ve özgürlükleri kapsar. KPSS'de bu başlık; Cumhuriyetin nitelikleri ile değiştirilemez hükümler arasındaki ilişkinin, hakların sınıflandırılmasının (kişi hakları, sosyal-ekonomik haklar, siyasi haklar) ve hakların hangi ölçütlerle sınırlanabileceğinin (kanunla sınırlama, öze dokunmama, ölçülülük) doğru kavranmasını gerektirir.

Cumhuriyetin nitelikleri ve değiştirilemez hükümler

Anayasaya göre Türkiye Devleti bir Cumhuriyettir; Türkiye Cumhuriyeti, insan haklarına saygılı, Atatürk milliyetçiliğine bağlı, demokratik, laik ve sosyal bir hukuk devletidir. Devletin ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlüğü, resmî dilinin Türkçe olması, bayrağı, millî marşı ve başkenti de anayasal güvence altındadır. Devletin şekline (Cumhuriyet), Cumhuriyetin niteliklerine ve bu bütünlük hükümlerine ilişkin maddeler değiştirilemez ve değiştirilmesi teklif dahi edilemez hükümlerdir; bu, tâli kurucu iktidarın (TBMM'nin anayasa değiştirme yetkisinin) aşamayacağı mutlak bir sınırdır.

Egemenlik ve kuvvetler

Egemenlik, kayıtsız şartsız millete aittir; ancak millet bu egemenliği, anayasanın koyduğu esaslara göre yetkili organları eliyle kullanır (temsili demokrasi). Yasama yetkisi TBMM'ye, yürütme yetkisi Cumhurbaşkanına, yargı yetkisi ise bağımsız ve tarafsız mahkemelere aittir.

Kanun önünde eşitlik

Herkes, dil, ırk, cinsiyet, siyasi düşünce, din gibi sebeplerle ayırım gözetilmeksizin kanun önünde eşittir. Kadın-erkek eşitliğini fiilen sağlamaya yönelik tedbirler (pozitif ayrımcılık) eşitlik ilkesine aykırı sayılmaz.

Hakların sınıflandırılması

Temel hakların sınırlanması

Temel hak ve hürriyetler, özlerine dokunulmaksızın, yalnızca anayasada öngörülen sebeplere bağlı olarak ve ancak kanunla sınırlanabilir; bu sınırlama demokratik toplum düzeninin gereklerine ve ölçülülük ilkesine (elverişlilik, gereklilik, orantılılık) aykırı olamaz. Yönetmelik gibi idari düzenlemelerle temel hak sınırlanamaz.

Olağanüstü hâllerde dahi dokunulamayacak haklar

Savaş, seferberlik veya olağanüstü hâllerde temel hak ve hürriyetlerin kullanılması durdurulabilir; ancak bazı çekirdek güvenceler bu hâllerde dahi korunur: yaşama hakkı (savaş hukuku istisnası hariç), işkence ve kötü muamele yasağı, kimsenin düşünce ve kanaatlerini açıklamaya zorlanamaması, cezaların geçmişe yürütülememesi ve masumiyet karinesi.