KPSS A Kamu Yönetimi Osmanlı'da Modernleşme ve Anayasal Hareketler konu anlatımı

Osmanlı Devleti'nde 19. yüzyılda başlayan modernleşme ve anayasal hareketler süreci; merkezi otoritenin sınırlandırılması, gayrimüslim tebaaya eşitlik tanınması ve nihayetinde yazılı bir anayasaya kavuşulması aşamalarından oluşur. KPSS'de bu konu; Sened-i İttifak, Tanzimat Fermanı, Islahat Fermanı, 1876 Kanun-i Esasi ve I.-II. Meşrutiyet dönemlerinin birbirinden ayırt edici özellikleri, hangi padişah döneminde ve kimin öncülüğünde gerçekleştiği, hangi ihtiyaçtan (iç dinamik mi dış baskı mı) doğduğu üzerinden sorulur. Belgelerin kronolojik sırası ve getirdikleri kurumsal yenilikler (Meclis-i Umumi'nin yapısı, hükümetin sorumluluğu) sınavda sıkça karıştırılan noktalardır.

1808 Sened-i İttifak

Sadrazam Alemdar Mustafa Paşa'nın öncülüğünde, II. Mahmut döneminde merkezi hükümet ile taşradaki âyanlar arasında imzalanmıştır. Padişahın yetkilerini yazılı bir belgeyle ilk kez (kısmen ve kısa ömürlü olsa da) sınırlandırması bakımından Türk anayasacılık hareketinin bir öncüsü sayılır. Anayasa niteliğinde bir metin değildir; taraflar arasında bir uzlaşma senedidir.

1839 Tanzimat Fermanı (Gülhane Hatt-ı Hümayunu)

Sultan Abdülmecid döneminde, Hariciye Nazırı Mustafa Reşit Paşa'nın öncülüğünde ilan edilmiştir. Can, mal, namus güvenliği, vergi adaleti ve askerlik işlerinde düzenlilik gibi ilkeleri içerir. Padişah, bu ilkeleri kendi iradesiyle ilan ettiğini belirtmiştir; bu yönüyle anayasacılık hareketinin ilk adımlarından biri kabul edilir, ancak yazılı bir anayasa metni değildir ve Meclis-i Mebusan gibi bir organ kurmamıştır.

1856 Islahat Fermanı

Kırım Savaşı sonrasında, Paris Antlaşması sürecinde büyük ölçüde Avrupa devletlerinin baskısıyla ilan edilmiştir. Temel olarak gayrimüslim Osmanlı tebaasına Müslümanlarla eşit haklar tanınmasını öngörür. Tanzimat Fermanı gibi anayasal bir metin değildir.

Genç Osmanlılar (Yeni Osmanlılar) Hareketi

Namık Kemal, Ziya Paşa ve Ali Suavi gibi aydınların öncülüğünde gelişen bu muhalefet hareketi, meşrutiyet ve anayasal yönetim fikrini savunarak 1876 Kanun-i Esasi'nin ilanında fikri zemin oluşturmuştur.

1876 Kanun-i Esasi ve I. Meşrutiyet

II. Abdülhamit döneminde, Sadrazam Midhat Paşa'nın öncülüğünde 23 Aralık 1876'da ilan edilmiştir. Osmanlı Devleti'nin ilk ve tek yazılı anayasasıdır. Bu ilanla I. Meşrutiyet dönemi başlamıştır. Anayasaya göre kurulan Meclis-i Umumi, padişahın ömür boyu görev yapmak üzere atadığı Heyet-i Âyan ile halkın seçtiği Heyet-i Mebusandan oluşan iki kanatlı (bikameral) bir yapıya sahiptir. Padişahın yetkileri geniş tutulmuş; meclisi fesih ve devletin güvenliğini bozduğu düşünülen kişileri sürgüne gönderme yetkisi padişaha tanınmıştır.

İstibdat Dönemi (1878-1908)

1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı'nın (93 Harbi) olumsuz gidişi bahane edilerek II. Abdülhamit, Meclis-i Mebusanı süresiz tatil etmiştir (meclis kapatılmamış, tatil edilmiştir). Bu tarihten 1908'e kadar Kanun-i Esasi fiilen işlemez hâle gelmiş; II. Abdülhamit'in otoriter yönetim anlayışının hâkim olduğu bu döneme İstibdat Dönemi denir.

1908 II. Meşrutiyet ve sonrası

23 Temmuz 1908'de, başta Resneli Niyazi ve Enver Bey olmak üzere Manastır çevresinde örgütlenen İttihat ve Terakki Cemiyeti mensuplarının baskısıyla II. Abdülhamit, Kanun-i Esasi'yi yeniden yürürlüğe koymuş ve II. Meşrutiyet ilan edilmiştir. 13 Nisan 1909'da (Rumi takvimle 31 Mart) meşrutiyet karşıtı unsurların desteklediği 31 Mart Vakası yaşanmış; bu ayaklanma, Selanik'ten hareket eden ve komutanlığını Mahmut Şevket Paşa'nın yaptığı Hareket Ordusu tarafından bastırılmıştır. Bu olayın ardından II. Abdülhamit tahttan indirilmiş, yerine V. Mehmed Reşad geçmiştir.

1909 Kanun-i Esasi değişiklikleri ile hükümetin (Heyet-i Vükelânın) padişaha karşı değil Meclis-i Mebusana karşı sorumlu olması esası getirilerek padişahın yetkileri önemli ölçüde sınırlandırılmıştır.

Ocak 1913'te İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin gerçekleştirdiği Bab-ı Âli Baskını ile hükümete fiilen el konulmuş, bu tarihten itibaren Enver, Talat ve Cemal Paşaların (Üç Paşalar) öncülüğünde tek parti yönetimine geçilmiştir.