KPSS A Maliye Özel Tüketim Vergisi konu anlatımı

Özel tüketim vergisi (ÖTV), 4760 sayılı Özel Tüketim Vergisi Kanunu ile 2002 yılında yürürlüğe giren, kanuna ekli dört listede sayılan belirli mallardan alınan bir harcama vergisidir. KDV bütün mal ve hizmetleri kapsayan genel ve çok aşamalı bir vergiyken, ÖTV yalnızca seçilmiş mallardan alınan özel ve kural olarak tek aşamalı bir vergidir: vergi, malın imalatçı veya ithalatçı tarafından ilk teslimi (taşıtlarda ise kayıt ve tescilden önceki ilk iktisap) aşamasında bir kez alınır.

ÖTV, Avrupa Birliği mevzuatına uyum sürecinde, daha önce ayrı ayrı uygulanan akaryakıt tüketim vergisi, taşıt alım vergisi ve çeşitli fonlar gibi pek çok yükümlülüğün yerine getirilmiştir. Bugün vergi gelirleri içinde KDV ile birlikte en büyük paya sahip dolaylı vergilerden biridir.

Dört liste

Vergiyi doğuran olay ve mükellef

• (I), (III) ve (IV) sayılı listeler: Malların imalatçı, ithalatçı veya müzayede yoluyla satış yapanlar tarafından teslimi ile vergiyi doğuran olay meydana gelir; ithalatta ise ithalat işlemiyle doğar.
• (II) sayılı liste: Kayıt ve tescile tabi taşıtlarda vergiyi doğuran olay, taşıtın kayıt ve tescilinden önceki ilk iktisabıdır. Tescil edilmiş taşıtın ikinci el satışında kural olarak yeniden ÖTV alınmaz.
• Sonraki aşamalardaki toptancı ve perakendeci satışlarında ÖTV alınmaz; ancak ilk aşamada ödenen ÖTV malın maliyetine ve dolayısıyla satış fiyatına girer.

Matrah ve KDV ile ilişki

• Nispi vergilemede matrah: , genel olarak teslim bedelidir; ithalatta KDV matrahının ÖTV hariç tutarı esas alınır. (III) sayılı listedeki bazı mallarda nispi vergi için perakende satış fiyatı esas alınır.
• Asgari maktu vergi: (III) sayılı listede nispi oranla hesaplanan vergi, kanunda veya karar ile belirlenen asgari maktu tutardan az olamaz; hesaplanan tutar düşükse asgari maktu tutar ödenir.
• ÖTV, KDV matrahına dahildir; KDV ise ÖTV matrahına dahil değildir. Bu nedenle tüketici KDV'yi ÖTV'li fiyat üzerinden öder ("vergi üzerinden vergi").

Oranların belirlenmesi

Anayasa'nın 73. maddesi, vergi muafiyet, istisna, indirim ve oranlarında değişiklik yapma yetkisinin kanunun belirttiği yukarı ve aşağı sınırlar içinde Cumhurbaşkanına verilebileceğini öngörür. ÖTV Kanunu bu yetkiyi kullanır; bu nedenle ÖTV oranları ve maktu tutarları sık değişir.

Not: Aşağıdaki örneklerde kullanılan ÖTV ve KDV oranları, maktu tutarlar ve asgari tutarlar yalnızca mekanizmayı göstermek için seçilmiş temsilî değerlerdir; güncel oranlar değişebilir.

İstisnalar

ÖTV'nin maliye teorisindeki gerekçeleri

Maktu ve nispi vergilemenin karşılaştırılması

• Maktu vergi: fiyattan bağımsızdır; yönetimi kolaydır ama enflasyon dönemlerinde güncellenmezse reel yükü ve reel hasılatı erir.
• Nispi vergi: fiyatla birlikte otomatik olarak artar; fiyat düşürme yoluyla vergiden kaçınma riski taşır. Asgari maktu tutar bu riski sınırlamak için kullanılır.

Örnek 1 – Otomobilde ÖTV ve KDV. Vergiler hariç bedeli 500.000 TL olan bir otomobil için ÖTV oranı %50, KDV oranı %20 kabul edilsin.

• ÖTV = 500.000 × %50 = 250.000 TL
• KDV matrahı = 500.000 + 250.000 = 750.000 TL
• KDV = 750.000 × %20 = 150.000 TL
• Tüketicinin ödediği = 750.000 + 150.000 = 900.000 TL; toplam vergi 400.000 TL, vergisiz bedele oranı %80 (oranların toplamı olan %70 değil).

Örnek 2 – Maktu vergi (akaryakıt). Vergiler hariç litre fiyatı 20 TL olan bir akaryakıtta ÖTV 8 TL/litre, KDV %20 olsun. Litre başına KDV matrahı 20 + 8 = 28 TL, KDV 5,6 TL, tüketici fiyatı 33,6 TL'dir. 20.000 litre teslim eden rafinerinin ödeyeceği ÖTV 20.000 × 8 = 160.000 TL'dir; bu tutar fiyat değişse de aynı kalır.

Örnek 3 – Asgari maktu vergi. Bir paket tütün mamulünün perakende satış fiyatı 80 TL, nispi oran %60, asgari maktu tutar 52 TL olsun. Nispi hesap 80 × %60 = 48 TL'dir. 48 TL asgari tutardan düşük olduğundan ödenecek ÖTV 52 TL'dir. Perakende fiyat 100 TL olsaydı nispi hesap 60 TL olacak ve bu tutar ödenecekti.

Örnek 4 – Tersten hesaplama. Tüketicinin ÖTV ve KDV dahil 960.000 TL ödediği bir taşıtta ÖTV %60, KDV %20 olsun. Vergisiz bedel X ise X × 1,60 × 1,20 = 1,92X = 960.000 → X = 500.000 TL. ÖTV = 300.000 TL, KDV = 800.000 × %20 = 160.000 TL. Kontrol: 500.000 + 300.000 + 160.000 = 960.000 TL.