KPSS A Muhasebe Denetim Kanıtları ve Teknikleri konu anlatımı

Denetim kanıtı, bağımsız denetçinin görüşüne dayanak oluşturan bilgilerdir; muhasebe kayıtlarındaki bilgiler ile diğer bilgilerden (sözleşmeler, teyit mektupları, gözlem sonuçları vb.) oluşur. Denetçi, yeterli (miktar) ve uygun (kalite: ilgililik + güvenilirlik) kanıt toplamak zorundadır. Bu konu, kanıt toplama tekniklerini (BDS 500 ve ilgili standartlar), kanıtın güvenilirlik hiyerarşisini ve denetim riski modelini kapsar.

1. Kanıtın yeterliliği ve uygunluğu

• Yeterlilik (sufficiency): Toplanan kanıtın miktarını ifade eder; risk düzeyi yükseldikçe veya kanıt kalitesi düştükçe gereken kanıt miktarı artar.
• Uygunluk (appropriateness): Kanıtın kalitesini ifade eder; iki bileşeni vardır: ilgililik (relevance) — kanıtın test edilen iddiayla ilişkili olması, ve güvenilirlik (reliability) — kanıtın kaynağı ve niteliğine bağlı olarak inanılırlığı.

2. Kanıt güvenilirlik hiyerarşisi

• İşletme dışından doğrudan denetçiye ulaşan kanıt, işletme içinden elde edilen kanıttan daha güvenilirdir (örneğin bankadan doğrudan gelen teyit mektubu).
• Yazılı kanıt, sözlü kanıttan daha güvenilirdir.
• Orijinal belgeler, fotokopi veya faksdan daha güvenilirdir.
• Denetçinin kendi doğrudan gözlemi, hesaplaması veya incelemesiyle elde ettiği kanıt, başkasından dolaylı yoldan elde edilen kanıttan daha güvenilirdir.
• İşletmenin güçlü bir iç kontrol sistemi altında ürettiği kanıt, zayıf iç kontrol altında üretilen kanıttan daha güvenilirdir.

3. Kanıt toplama teknikleri

1. Fiziksel inceleme / sayım (inspection of tangible assets): Stok sayımına denetçinin gözetmen olarak katılması gibi, maddi bir varlığın fiziksel olarak incelenmesi. Varlığın var olduğuna dair güçlü kanıt sağlar; ancak mülkiyet veya değerleme konusunda tek başına yeterli değildir.
2. Belge incelemesi (inspection of records/documents): Fatura, sözleşme, banka dekontu gibi belgelerin gözden geçirilmesi.
3. Gözlem (observation): Bir sürecin ya da prosedürün başkaları tarafından yürütülüşünün izlenmesi (örneğin stok sayım prosedürünün gözlemlenmesi). Gözlem, yalnızca gözlemin yapıldığı ana ait kanıt sağlar.
4. Doğrulama / teyit (external confirmation): İşletme dışındaki üçüncü bir taraftan (banka, müşteri, tedarikçi, avukat) doğrudan yazılı bilgi istenmesi. Yüksek güvenilirliğe sahiptir çünkü kaynağı işletme dışıdır ve doğrudan denetçiye ulaşır.
5. Yeniden hesaplama (recalculation): Kayıtlardaki veya belgelerdeki matematiksel doğruluğun denetçi tarafından bağımsız olarak yeniden hesaplanması (örneğin amortisman hesaplarının kontrolü).
6. Yeniden uygulama (reperformance): Denetçinin, işletmenin iç kontrol prosedürünü veya bir işlemi bağımsız olarak baştan uygulaması.
7. Analitik prosedürler (analytical procedures): Finansal ve finansal olmayan verilerin arasındaki makul ilişkilerin değerlendirilmesi; oran analizi, trend karşılaştırmaları, beklenen değerlerle gerçekleşenlerin kıyaslanması. Hem planlama hem de tamamlama aşamasında kullanılır; beklenmedik dalgalanmalar ek araştırma gerektirir.
8. Sorgulama / bilgi toplama (inquiry): İşletme içi veya dışı bilgili kişilerden sözlü veya yazılı bilgi istenmesi. Tek başına yeterli kanıt oluşturmaz, diğer tekniklerle desteklenmelidir.

4. Denetim riski modeli ve kanıt miktarı ilişkisi

Denetim Riski (DR) = Yapısal (Doğal) Risk (YR) × Kontrol Riski (KR) × Tespit Riski (TR)

Yapısal risk ve kontrol riski yüksek değerlendirildiğinde, kabul edilebilir denetim riskini sabit tutmak için tespit riski düşürülmeli, bu da genellikle daha fazla ve daha güvenilir kanıt toplanmasını gerektirir (test kapsamının genişletilmesi, dönem sonuna yakın tarihte test yapılması, daha güvenilir tekniklerin tercih edilmesi).

Örnek 1: Denetçi, işletmenin bankadaki mevduat bakiyesini doğrudan bankadan yazılı olarak teyit ediyor. Çözüm: Bu, doğrulama (external confirmation) tekniğidir ve yüksek güvenilirliklidir çünkü kaynağı işletme dışındandır.

Örnek 2: Denetçi, yıl sonu stok sayımına bizzat katılarak sayım prosedürünün doğru uygulandığını izliyor. Çözüm: Bu, gözlem (observation) tekniğidir; sayılan stokların var olduğuna dair kanıt de fiziksel incelemeyle elde edilir.

Örnek 3: Denetçi, amortisman gider hesaplamalarını bağımsız olarak yeniden yapıyor. Çözüm: Bu, yeniden hesaplama (recalculation) tekniğidir.

Örnek 4: Denetçi, cari yıl brüt kâr marjını önceki yılla ve sektör ortalamasıyla karşılaştırıyor; beklenmeyen bir sapma bulursa ek sorgulama yapıyor. Çözüm: Bu, analitik prosedürdür.