KPSS A Muhasebe Denetim Süreci ve Raporlama konu anlatımı

Denetim süreci, bir denetim sözleşmesinin kabulünden raporun sunulmasına kadar geçen; planlama, iç kontrolün değerlendirilmesi, kanıt toplama (madde bazlı testler) ve raporlama aşamalarından oluşan sistematik bir süreçtir. Bu başlık ayrıca önemlilik (materiality) kavramını ve BDS 700/705/706 kapsamındaki denetim görüşü türlerini (olumlu görüş, şartlı görüş, olumsuz görüş, görüş bildirmekten kaçınma) kapsar.

1. Denetim sürecinin aşamaları

1. Denetimin kabulü ve sözleşme (BDS 210): Denetçi, müşteriyi kabul etmeden önce bağımsızlığını, mesleki yeterliliğini ve müşterinin dürüstlüğünü değerlendirir; denetim sözleşmesinin şartları (kapsam, sorumluluklar, ücret) yazılı olarak mutabakata bağlanır.
2. Planlama (BDS 300): İşletme ve sektörü hakkında bilgi toplanır, önemlilik düzeyi belirlenir (BDS 320), önemli yanlışlık riskleri değerlendirilir (BDS 315), genel bir denetim stratejisi ve ayrıntılı denetim planı oluşturulur.
3. İç kontrolün değerlendirilmesi: İç kontrol sisteminin tasarımı ve işleyişi anlaşılır; kontrol riski değerlendirilir; gerekirse kontrol testleri uygulanır.
4. Madde bazlı (substantive) testler: Hesap bakiyeleri ve işlem sınıflarına ilişkin doğrudan kanıt toplanır (detay testleri ve analitik prosedürler).
5. Denetimin tamamlanması: Bilanço tarihinden sonraki olaylar (BDS 560), işletmenin sürekliliği varsayımı (BDS 570), yönetim beyan mektubu (BDS 580) gibi hususlar değerlendirilir; kanıtlar bütün olarak gözden geçirilir.
6. Raporlama (BDS 700): Denetim görüşü oluşturulur ve bağımsız denetçi raporu yazılır.

2. Önemlilik (materiality) - BDS 320

Bir bilginin ihmal edilmesi, yanlış beyan edilmesi ya da gizlenmesinin, mali tablo kullanıcılarının bu tablolara dayanarak alacakları ekonomik kararları etkileyip etkilemeyeceği ölçüsüdür. Önemlilik hem niceliksel (tutar büyüklüğü) hem niteliksel (işlemin türü, ilişkili taraf işlemi olması gibi) unsurları içerir. Denetçi, planlama aşamasında "genel önemlilik" ve daha düşük bir "performans önemliliği" belirler; denetim ilerledikçe bu düzeyler gözden geçirilebilir.

3. Denetim görüşü türleri (BDS 700 / BDS 705)

a) Olumlu (temiz) görüş: Mali tablolar, tüm önemli yönleriyle, belirlenen finansal raporlama çerçevesine uygun olarak gerçeğe uygun ve dürüst bir görünüm sağlamaktadır; yeterli ve uygun kanıt toplanmış, önemli herhangi bir yanlışlık tespit edilmemiştir.

b) Şartlı görüş: (i) Denetçi, yeterli ve uygun kanıt elde ettikten sonra, yanlışlıkların önemli ancak yaygın (pervasive) olmadığı sonucuna varırsa veya (ii) yeterli ve uygun kanıt elde edemez ve olası etkilerin önemli ancak yaygın olmayabileceği sonucuna varırsa verilir.

c) Olumsuz görüş: Denetçi, yeterli ve uygun kanıt elde ettikten sonra yanlışlıkların, tek başına veya toplu olarak, mali tablolar için hem önemli hem de yaygın olduğu sonucuna varırsa verilir.

d) Görüş bildirmekten kaçınma: Denetçi yeterli ve uygun kanıt elde edemez ve tespit edilemeyen yanlışlıkların olası etkilerinin hem önemli hem de yaygın olabileceği sonucuna varırsa; ya da olağanüstü durumlarda birden fazla belirsizlik nedeniyle mali tablolar hakkında görüş oluşturmanın mümkün olmadığı sonucuna varırsa verilir.

Görüş türünü belirleyen iki eksen: (1) sorunun nedeni — yanlışlık mı yoksa yeterli/uygun kanıt elde edilememesi mi; (2) sorunun etkisinin kapsamı — önemli ama yaygın değil mi, yoksa önemli VE yaygın mı.

4. Diğer rapor unsurları

Örnek 1: Denetçi, işletmenin bir stok kalemindeki değerleme hatasının önemli olduğunu ancak mali tablonun genelini etkilemediğini (yaygın olmadığını) tespit etmiştir. Çözüm: Şartlı görüş verilir.

Örnek 2: Denetçi, işletmenin muhasebe kayıtlarının büyük bölümüne erişim sağlayamamış ve bu durumun olası etkisinin hem önemli hem yaygın olabileceğini değerlendirmiştir. Çözüm: Görüş bildirmekten kaçınılır.

Örnek 3: Denetçi, işletmenin konsolide finansal tablolarının birçok kalemde önemli ölçüde yanlış olduğunu ve bu durumun mali tabloların bütününü etkilediğini tespit etmiştir. Çözüm: Olumsuz görüş verilir.

Örnek 4: Denetçi, herhangi bir önemli yanlışlığa rastlamamış ve mali tabloların TFRS'ye tam uygun olduğu sonucuna varmıştır; ancak işletmenin fabrikasını etkileyen ve dipnotlarda usulüne uygun açıklanmış olağanüstü bir yangın olayına kullanıcıların dikkatini çekmek istemektedir. Çözüm: Olumlu görüş verilir ve dikkat çekilecek hususlar paragrafı eklenir.