KPSS A Muhasebe Denetimin Temel Kavramları ve Türleri konu anlatımı

Denetim (audit), işletmelerin ve diğer ekonomik birimlerin iktisadi faaliyet ve olaylarına ilişkin iddiaların (assertions), önceden belirlenmiş ölçütlere (kriterlere) ne ölçüde uygun olduğunu araştırmak ve ulaşılan sonuçları ilgi duyanlara raporlamak amacıyla, bağımsız ve tarafsız bir kişi tarafından sistematik biçimde kanıt toplama ve bu kanıtları değerlendirme sürecidir. KPSS A Grubu Muhasebe'de bu başlık; denetimin tanımını oluşturan unsurları, denetimin konusuna göre (mali tablo, uygunluk, faaliyet) ve denetçinin statüsüne göre (iç denetim, bağımsız/dış denetim, kamu denetimi) sınıflandırılmasını ve sağlanan güvence düzeylerini kapsar.

1. Denetimin tanımı ve unsurları

Klasik tanıma göre denetim; iktisadi faaliyet ve olaylara ilişkin iddiaların önceden saptanmış ölçütlere uygunluk derecesini araştırmak ve sonuçlarını ilgi duyanlara bildirmek amacıyla, tarafsızca kanıt toplayan ve bu kanıtları değerleyen sistematik bir süreçtir. Bu tanımdan çıkan unsurlar:

Denetim, muhasebeden farklıdır. Muhasebe, iktisadi olayları kayıt altına alma, sınıflandırma ve özetleme (mali tablo üretme) faaliyetidir; denetim ise üretilmiş bu bilgilerin belirlenen ölçütlere uygunluğunu doğrulama faaliyetidir. Bu nedenle denetçi mali tabloları hazırlamaz; hazırlanmış tabloları sınar.

2. Konusuna göre denetim türleri

a) Mali tablo denetimi: İşletmenin mali tablolarının, belirlenen finansal raporlama çerçevesine (TFRS/TMS, BOBİ FRS vb.) uygun olarak, tüm önemli yönleriyle gerçeğe uygun ve dürüst bir görünüm sağlayıp sağlamadığının araştırılmasıdır. Ölçüt muhasebe standartlarıdır; rapor genellikle geniş bir kullanıcı kitlesine (ortaklar, yatırımcılar, kreditörler, kamu) hitap eder. Bağımsız denetimin asıl konusunu oluşturur.

b) Uygunluk denetimi: İşletme faaliyetlerinin, yetkili bir üst makam tarafından belirlenmiş belirli kurallara, mevzuata, sözleşme hükümlerine veya politikalara ne ölçüde uyduğunun araştırılmasıdır (örneğin bir kredi sözleşmesindeki oranlara uyum, vergi mevzuatına uyum). Ölçüt ilgili mevzuat/sözleşme hükümleridir; sonuçlar genellikle ölçütü koyan makama (yönetim, kredi veren kurum, vergi idaresi) raporlanır.

c) Faaliyet denetimi (performans denetimi): İşletmenin veya bir biriminin faaliyetlerinin ve yöntemlerinin, ekonomiklik, etkinlik ve verimlilik (3E) açısından sistematik olarak gözden geçirilmesi ve iyileştirme önerileri sunulmasıdır. Ölçütler mali tablo denetimindeki kadar standart ve nesnel değildir; genellikle yönetimin belirlediği hedefler, sektör ortalamaları veya en iyi uygulamalar esas alınır. Sonuçlar öncelikle işletme yönetimine raporlanır ve bu tür genellikle iç denetim faaliyeti kapsamında yürütülür.

3. Denetçinin statüsüne göre denetim türleri

a) İç denetim: İşletme bünyesinde, işletmeye bağlı olarak çalışan ancak faaliyet birimlerinden organizasyonel olarak bağımsız olması beklenen iç denetçiler tarafından yürütülen; risk yönetimi, kontrol ve kurumsal yönetim süreçlerinin etkinliğini değerlendiren güvence ve danışmanlık faaliyetidir. İç denetçi işletmenin bir çalışanı olduğu için dış denetçi kadar bağımsız kabul edilmez, ancak nesnel (objektif) davranması beklenir.

b) Bağımsız (dış) denetim: İşletmeden ve yönetiminden tamamen bağımsız, üçüncü taraf konumundaki bağımsız denetçi/denetim şirketi tarafından yürütülen, genellikle mali tablolara yönelik denetimdir. Türkiye'de Kamu Gözetimi, Muhasebe ve Denetim Standartları Kurumu (KGK) tarafından yetkilendirilir ve Bağımsız Denetim Standartlarına (BDS) tabidir.

c) Kamu denetimi: Kamu kaynaklarının mevzuata, belirlenen amaçlara ve etkinlik ilkelerine uygun kullanılıp kullanılmadığını araştıran; Türkiye'de başta Sayıştay olmak üzere kamu denetim organları tarafından yürütülen denetimdir.

4. Güvence dereceleri

Bağımsız denetim, kullanıcılara makul güvence sağlar; bu, yüksek ama mutlak olmayan bir güvence düzeyidir (denetimin doğal sınırlılıkları — örnekleme, iç kontrol sınırları, muhakeme gerektiren tahminler — nedeniyle mutlak güvence sağlanamaz). Sınırlı kapsamlı incelemelerde (review) ise sınırlı güvence (negatif güvence) söz konusudur; burada denetçi "önemli bir yanlışlığa rastlamadım" biçiminde negatif bir ifade kullanır ve uyguladığı prosedürler mali tablo denetimine göre çok daha dardır.

Örnek 1: Bir banka, kredi verdiği işletmenin cari oranının sözleşmede belirtilen 1,5 seviyesinin altına düşüp düşmediğini bir denetçiye incelettiriyor. Çözüm: Bu uygunluk denetimidir, çünkü ölçüt sözleşme hükmüdür ve rapor krediyi veren bankaya sunulur.

Örnek 2: Halka açık bir şirketin yıl sonu mali tablolarının TFRS'ye uygunluğu bağımsız bir denetim şirketi tarafından inceleniyor. Çözüm: Bu mali tablo denetimidir.

Örnek 3: Bir kamu kurumunun iç denetim birimi, satın alma sürecinin daha az maliyetle daha hızlı sonuçlanıp sonuçlanamayacağını araştırıyor. Çözüm: Bu faaliyet (performans) denetimidir, çünkü ekonomiklik ve etkinlik değerlendirilmektedir.

Örnek 4: Bir üretim şirketinin iç denetim birimi, depo sayım prosedürlerinin şirket politikasına uygun yürütülüp yürütülmediğini kontrol ediyor. Çözüm: Statüye göre iç denetim; konusuna göre ise uygunluk denetimi (şirket içi politikaya uygunluk).