KPSS A Muhasebe Dikey (Yüzde) Analiz konu anlatımı

Dikey (yüzde) analiz, tek bir döneme ait mali tablodaki her kalemin, aynı tablodaki bir toplamın yüzdesi olarak ifade edilmesidir. Bilançoda aktif (pasif) toplamı, gelir tablosunda ise net satışlar 100 kabul edilir ve diğer kalemler bu toplamın yüzdesi olarak gösterilir. Kalemler aynı dönem içinde "yukarıdan aşağıya" karşılaştırıldığı için bu analiz statik bir analizdir; karşılaştırmalı ve trend analizleri ise dönemler arası (yatay, dinamik) analizlerdir.

Dikey analizle hazırlanan tablolara ortak boyutlu (common-size) tablolar da denir. Tutarlar yüzdeye çevrildiği için farklı büyüklükteki işletmelerin ya da işletme ile sektör ortalamasının karşılaştırılması kolaylaşır. Varlık yapısı (dönen–duran varlık dağılımı), finansman yapısı (kısa vadeli–uzun vadeli yabancı kaynak–özkaynak dağılımı) ve maliyet/kâr yapısı (satışların maliyeti, faaliyet giderleri ve kâr marjları) bu analizle ortaya konur.

Gelir tablosunun dikey analizinden elde edilen önemli oranlar:

• Satışların maliyeti oranı = Satışların maliyeti / Net satışlar
• Brüt satış kârı oranı (brüt kâr marjı): = Brüt satış kârı / Net satışlar = 100 − Satışların maliyeti oranı
• Faaliyet giderleri oranı = Faaliyet giderleri / Net satışlar
• Faaliyet kârı oranı: = Brüt kâr oranı − Faaliyet giderleri oranı
• Net kâr oranı: = Dönem net kârı / Net satışlar

Tersten hesap: Tutar = Toplam × Yüzde; Toplam = Tutar / Yüzde. Örneğin faaliyet kârı 96.000 TL ve net satışlara oranı %12 ise net satışlar = 96.000 / 0,12 = 800.000 TL'dir.

Dikey karşılaştırmalı analiz: İki ya da daha fazla dönemin dikey yüzdeleri yan yana konarak yapının zaman içindeki değişimi incelenir. Burada dikkat: bir kalemin payı artabilir ama bunun nedeni kalemin artması mı, toplamın azalması mı, tek başına dikey yüzdelerden anlaşılamaz. Payı değişmeyen bir kalemin tutarı ise toplamla aynı oranda değişmiş olabilir.

Sınırlılıklar: Tek dönemlik olduğundan eğilim göstermez; yüzdeler mutlak büyüklük hakkında bilgi vermez; sektörler arası karşılaştırmada faaliyet yapısı farklılıkları dikkate alınmalıdır.

Örnek 1 – Bilançonun dikey analizi: Hazır değerler 60.000 TL, ticari alacaklar 140.000 TL, stoklar 200.000 TL, duran varlıklar 600.000 TL; KVYK 250.000 TL, UVYK 150.000 TL, özkaynaklar 600.000 TL'dir. Çözüm: Aktif toplamı = 60.000 + 140.000 + 200.000 + 600.000 = 1.000.000 TL. Hazır değerler %6, ticari alacaklar %14, stoklar %20, dönen varlıklar toplamı %40, duran varlıklar %60. Pasif: KVYK %25, UVYK %15, özkaynaklar %60.

Örnek 2 – Gelir tablosunun dikey analizi: Net satışlar 800.000 TL, satışların maliyeti 520.000 TL, faaliyet giderleri 160.000 TL, finansman giderleri 24.000 TL, vergi oranı %20'dir (başka kalem yoktur). Çözüm:

• Satışların maliyeti = 520.000 / 800.000 = %65; brüt satış kârı 280.000 TL = %35
• Faaliyet giderleri %20; faaliyet kârı 120.000 TL = %15
• Finansman giderleri %3; dönem kârı 96.000 TL = %12
• Vergi 19.200 TL = %2,4; dönem net kârı 76.800 TL = %9,6

Örnek 3 – Tersten hesap: Brüt satış kârı oranı %30, faaliyet giderleri oranı %18 ve faaliyet kârı 96.000 TL ise net satışlar ve satışların maliyeti nedir? Çözüm: Faaliyet kârı oranı = %30 − %18 = %12. Net satışlar = 96.000 / 0,12 = 800.000 TL. Satışların maliyeti = 800.000 × 0,70 = 560.000 TL.

Örnek 4 – Grup yüzdesi ile toplam yüzdesinin ayrımı: Dönen varlıklar 400.000 TL, stoklar 200.000 TL ve aktif toplamı 1.000.000 TL ise stoklar dönen varlıkların %50'si, aktif toplamının ise %20'sidir.

Örnek 5 – Dikey yüzde sabit, tutar değişken: Aktif toplamı X1'de 1.000.000 TL, X2'de 1.250.000 TL; stokların payı her iki yılda %20'dir. Stoklar 200.000 TL'den 250.000 TL'ye çıkmış, yani %25 artmıştır; pay sabit kalsa bile tutar değişmiştir.