KPSS A Muhasebe Şirketlerin Kuruluşu konu anlatımı

Şirketler muhasebesinin ilk halkası kuruluş işlemleridir. Bir şirketin kurulmasıyla birlikte ortakların şirkete koymayı üstlendikleri sermaye (sermaye taahhüdü), bu taahhüdün nakit ya da ayın (mal, hak) olarak yerine getirilmesi (sermaye ödemesi), kuruluş aşamasında katlanılan harcamalar (kuruluş ve örgütlenme giderleri) ve varsa payların itibari (nominal) değerin üzerinde çıkarılmasından doğan ihraç primleri muhasebeleştirilir.

Türk Ticaret Kanunu (TTK, 6102 sayılı) ticaret şirketlerini kollektif, komandit, anonim, limited ve kooperatif şirketler olarak sayar. Kollektif ve komandit şirketler şahıs şirketi; anonim ve limited şirketler ile sermayesi paylara bölünmüş komandit şirketler sermaye şirketidir. KPSS'de kuruluş muhasebesi soruları ağırlıklı olarak anonim şirket (A.Ş.) üzerinden gelir; çünkü asgari ödeme oranı, ayni sermaye ve primli pay ihracı gibi kurallar en belirgin biçimde A.Ş.'de uygulanır.

Kuruluş muhasebesinin temel mantığı şudur: Sermaye, esas sözleşmede yazılı tutarla (nominal değerle) 500 Sermaye hesabına alacak kaydedilir; henüz ödenmemiş kısım ise 501 Ödenmemiş Sermaye (-) hesabında izlenir. Bilançoda ödenmiş sermaye, 500 hesabından 501 hesabı düşülerek gösterilir.

Sermaye sistemleri ve asgari sermaye

• Esas sermaye sistemi: Sermaye esas sözleşmede belirlenir; artırım ve azaltım genel kurul kararıyla ve esas sözleşme değişikliğiyle yapılır.
• Kayıtlı sermaye sistemi: Esas sözleşmeyle yönetim kuruluna, belirlenen tavan tutara kadar genel kurul kararı aranmaksızın sermaye artırma yetkisi verilir.
• 1 Ocak 2024'ten itibaren uygulanan asgari tutarlar: anonim şirkette esas sermaye 250.000 TL, kayıtlı sermaye sisteminde başlangıç sermayesi 500.000 TL, limited şirkette 50.000 TL'dir.

Nakdi ve ayni sermaye

Kullanılan başlıca hesaplar

Temel kayıt kalıpları

1. Taahhüt: 501 Ödenmemiş Sermaye (borç) / 500 Sermaye (alacak)
2. Nakdi ödeme: 102 Bankalar (borç) / 501 Ödenmemiş Sermaye (alacak) [primli ise ayrıca 520 (alacak)]
3. Ayni sermaye: İlgili varlık hesabı, örneğin 250 Arazi ve Arsalar, 252 Binalar, 254 Taşıtlar (borç) / 501 Ödenmemiş Sermaye (alacak)
4. Kuruluş giderleri: Aktifleştirilirse 262 (borç); doğrudan gider yazılırsa 770 Genel Yönetim Giderleri (borç) / 102 veya 331 (alacak). Aktifleştirilen tutar, işletmece belirlenen süre (uygulamada genellikle beş yıl) boyunca eşit tutarlarda itfa edilir: 770 (borç) / 268 (alacak).
5. Geç ödeme: Pay bedelini zamanında ödemeyen ortaktan temerrüt faizi alınır (tahsilde 642 Faiz Gelirleri alacaklandırılır). Yönetim kurulu, TTK'daki ilan ve süre koşullarına uyarak ortağın paylardan doğan haklarını düşürebilir (ıskat); bu durumda ortağın yaptığı kısmi ödemeler şirkete kalır.

Kollektif ve limited şirketler

Kollektif şirkette de sermaye 500/501 hesaplarıyla izlenir; ortaklar sınırsız sorumlu olduğundan asgari sermaye ve %25 kuralı yoktur, ödeme zamanı şirket sözleşmesiyle belirlenir. Ortakların şirketle olan cari ilişkileri 131 Ortaklardan Alacaklar ve 331 Ortaklara Borçlar hesaplarında izlenir. Limited şirkette muhasebe kayıtları A.Ş.'dekine benzer.

Örnek 1 – Tamamı nakdi A.Ş. kuruluşu

Sermayesi 1.000.000 TL olan bir A.Ş.'de ortaklar sermayenin tamamını nakden taahhüt etmiş, %25'ini tescilden önce bloke hesaba yatırmıştır. Tescilden sonra bloke kaldırılmış, 30.000 TL kuruluş gideri bankadan ödenip aktifleştirilmiş, kalan taahhüt de tahsil edilmiştir.

• Tescil öncesi ödeme: 1.000.000 × 0,25 = 250.000 TL
• Kalan taahhüt: 1.000.000 − 250.000 = 750.000 TL

Tüm kayıtlardan sonra 501 hesabı kapanır; ödenmiş sermaye 1.000.000 TL'dir.

Örnek 2 – Ayni sermaye ve primli pay ihracı

Sermayesi 2.000.000 TL (20.000 pay × 100 TL) olan A.Ş.'de paylar 120 TL'den çıkarılmıştır. Ortak K, 5.000 pay karşılığında bilirkişice 600.000 TL değer biçilen bir arsayı tescilden önce devretmiştir. Kalan 15.000 pay nakden taahhüt edilmiş ve tescil öncesi asgari tutar ödenmiştir.

• Arsa karşılığı nominal: 5.000 × 100 = 500.000 TL; prim: 5.000 × 20 = 100.000 TL
• Nakdi payların nominali: 15.000 × 100 = 1.500.000 TL → %25'i 375.000 TL
• Nakdi payların primi (tamamı peşin): 15.000 × 20 = 300.000 TL
• Tescil öncesi nakit ödeme: 375.000 + 300.000 = 675.000 TL

• 501 kalanı: 2.000.000 − 500.000 − 375.000 = 1.125.000 TL
• Özkaynak toplamı: 2.000.000 − 1.125.000 + 400.000 = 1.275.000 TL (sağlama: arsa 600.000 + nakit 675.000 = 1.275.000 TL)

Örnek 3 – Ortağın ödediği kuruluş giderleri ve itfa

Kurucu ortaklardan biri noter, harç ve tescil giderleri için 60.000 TL'yi kendi cebinden ödemiştir. Şirket bu tutarı ortağa daha sonra ödeyecek ve giderleri aktifleştirip beş yılda eşit tutarlarla itfa edecektir.

Her yıl sonunda itfa payı: 60.000 / 5 = 12.000 TL

İki yıl sonunda net değer: 60.000 − 24.000 = 36.000 TL.

Örnek 4 – Kollektif şirket ve geç ödeme

A ve B ortakları 800.000 TL sermayeli bir kollektif şirket kurmuştur. A, 500.000 TL'yi nakden ödemiştir. B, 300.000 TL'lik payı karşılığında 250.000 TL değerinde bir bina getirmiş; kalan 50.000 TL'yi vadesinden 90 gün sonra ödemiştir. Sözleşmeye göre yıllık %24 basit temerrüt faizi (yıl 360 gün) uygulanır.

• Faiz: 50.000 × 0,24 × 90 / 360 = 3.000 TL