KPSS A Muhasebe Sermaye Artırımı ve Azaltımı konu anlatımı

Kuruluştan sonra şirket sermayesi, genel kurul kararı (kayıtlı sermaye sisteminde yönetim kurulu kararı) ve esas sözleşme değişikliğiyle artırılabilir ya da azaltılabilir. Sermaye değişimi, özkaynakların iç yapısını ve çoğu zaman şirketin varlık ve kaynak toplamını etkilediği için muhasebede dikkatle izlenir.

Sermaye artırımı iki ana kaynaktan yapılır:

• Dış kaynaklardan (bedelli) artırım: Ortaklar ya da yeni yatırımcılar şirkete yeni nakit veya ayın getirir; şirketin aktif toplamı ve özkaynakları artar. Ortakların şirketten olan alacaklarının sermayeye dönüştürülmesi de bu grupta ele alınır; bu durumda yabancı kaynak azalıp özkaynak artar.
• İç kaynaklardan (bedelsiz) artırım: Şirketin kendi özkaynağındaki yedekler, fonlar ve dağıtılmamış kârlar sermayeye eklenir. Şirkete yeni değer girmez; yalnızca özkaynak kalemleri arasında aktarım yapılır ve ortaklara bedelsiz pay verilir.

Sermaye azaltımı ise ortaklara değer iade edilerek (gerçek azaltım), ödenmemiş taahhütlerden vazgeçilerek ya da birikmiş zararlar kapatılarak (bilanço/şeklî azaltım) yapılabilir.

Dış kaynaklardan artırım

• Kural olarak önceden çıkarılmış payların bedelleri tamamen ödenmeden sermaye artırılamaz.
• Nakdi artırımda da kuruluştaki gibi yeni payların itibari değerinin en az %25'i tescilden önce, primin ise tamamı ödenir.
• Mevcut ortakların, paylarının oranında yeni pay alma (rüçhan) hakkı vardır (TTK m.461); bu hak ancak haklı sebeple ve genel kurul kararıyla sınırlanabilir.
• Kayıtlar kuruluşla aynıdır: taahhüt 501 (B) / 500 (A); ödeme 102 (B) / 501 (A) ve varsa 520 (A).
• Borçların sermayeye dönüştürülmesi: 331 Ortaklara Borçlar (B) / 501 Ödenmemiş Sermaye (A) (taahhüt kaydı 501 (B) / 500 (A) ile birlikte). Aktif toplamı değişmez; yabancı kaynak azalır, özkaynak artar.

İç kaynaklardan artırım (TTK m.462)

Sermayeye eklenebilecek başlıca kaynaklar: 502 Sermaye Düzeltmesi Olumlu Farkları, 520 Hisse Senedi İhraç Primleri, 522 MDV Yeniden Değerleme Artışları, 542 Olağanüstü Yedekler, 549 Özel Fonlar (sermayeye eklenmesine izin verilen fonlar), 570 Geçmiş Yıllar Kârları. Genel kanuni yedek akçe ise yalnızca kanunun serbestçe kullanılmasına izin verdiği kısım kadar kullanılabilir.

Kayıt: İlgili yedek/fon hesapları (B) / 500 Sermaye (A)

Bedelsiz artırımın sonuçları:

• Özkaynak toplamı ve aktif toplamı değişmez.
• Pay sayısı artar; ortakların pay oranları değişmez.
• Pay başına düşen özkaynak ve teorik piyasa fiyatı düşer (sulanma).

Pay değerine etkiler

Sermaye azaltımı

• Ortaklara değer iade edilen azaltımlarda alacaklılar ilan yoluyla çağrılır; başvuran alacaklıların alacakları ödenir veya teminata bağlanır.
• Sermaye, kanuni asgari tutarın altına ancak aynı anda en az bu tutara kadar artırılması şartıyla indirilebilir.
• Zarar kapatmada genellikle önce serbest yedekler (570, 542), sonra kanuni yedekler kullanılır; yetmeyen kısım için sermaye azaltılır.
• Sermaye kaybı (TTK m.376): Son yıllık bilançoya göre sermaye ile kanuni yedek akçeler toplamının yarısı zarar nedeniyle karşılıksız kalırsa yönetim kurulu genel kurulu toplantıya çağırır ve iyileştirici önlemler sunar; üçte ikisi karşılıksız kalırsa genel kurul sermayenin üçte biriyle yetinme ya da sermayenin tamamlanması kararı almazsa şirket kendiliğinden sona erer.

Örnek 1 – Primli nakdi artırım

Sermayesi 2.000.000 TL olan ve tamamı ödenmiş bir A.Ş., 100 TL itibari değerli 5.000 yeni payı 130 TL'den nakden çıkarmıştır. Tescilden önce asgari tutar, sonra kalan tutar tahsil edilmiştir.

• Nominal artırım: 5.000 × 100 = 500.000 TL
• Prim: 5.000 × 30 = 150.000 TL (tamamı tescilden önce)
• Tescil öncesi nominal ödeme: 500.000 × 0,25 = 125.000 TL → toplam ilk tahsilat 275.000 TL

Yeni sermaye 2.500.000 TL; özkaynak toplamı 650.000 TL artmıştır.

Örnek 2 – İç kaynaklardan artırım ve teorik fiyat

Sermayesi 3.000.000 TL (30.000 pay × 100 TL) olan A.Ş., 542 Olağanüstü Yedekler'deki 300.000 TL'yi, 570 Geçmiş Yıllar Kârları'ndaki 200.000 TL'yi ve 502 Sermaye Düzeltmesi Olumlu Farkları'ndaki 100.000 TL'yi sermayeye eklemiştir.

• Artırım: 300.000 + 200.000 + 100.000 = 600.000 TL → bedelsiz oranı 600.000 / 3.000.000 = %20
• 1.500 payı olan ortak: 1.500 × 0,20 = 300 bedelsiz pay alır.
• Artırım öncesi fiyat 60 TL ise teorik fiyat: 60 / 1,20 = 50 TL

Örnek 3 – Ortak alacağının sermayeye dönüştürülmesi

Ortakların şirketten 400.000 TL alacağı (331) sermayeye eklenmiştir.

Aktif toplamı değişmez; kısa vadeli yabancı kaynaklar 400.000 TL azalır, özkaynak 400.000 TL artar.

Örnek 4 – Sermaye azaltımı türleri

a) Sermaye 1.500.000 TL, 542 Olağanüstü Yedekler 100.000 TL, 580 Geçmiş Yıllar Zararları 400.000 TL. Zarar önce olağanüstü yedeklerle, kalanı sermaye azaltımıyla kapatılır: azaltım 400.000 − 100.000 = 300.000 TL, yeni sermaye 1.200.000 TL.

b) Şirket, itibari değeri 10 TL olan 10.000 payını 7 TL'den geri alıp iptal etmiştir: nominal 100.000 TL, ödenen 70.000 TL, iptal kârı 30.000 TL.

Geri alım nominalin üzerinde yapılırsa aradaki fark genel kurulun belirlediği yedeklerden (örneğin 542) karşılanır.