KPSS A Uluslararası İlişkiler Birleşmiş Milletler Sistemi konu anlatımı

Birleşmiş Milletler (BM), II. Dünya Savaşı'nın ardından, I. Dünya Savaşı sonrasında kurulan fakat yeni bir dünya savaşını önleyemeyen Milletler Cemiyeti (Cemiyet-i Akvam, 1920–1946)'nin yerini almak üzere 1945'te San Francisco Konferansı'nda kabul edilen BM Antlaşması (Şartı) ile kurulmuştur; Şart, 24 Ekim 1945'te yürürlüğe girmiştir (bu tarih BM Günü olarak kutlanır). BM'nin amacı; uluslararası barış ve güvenliği korumak, milletler arasında dostane ilişkiler geliştirmek, ekonomik-sosyal-kültürel-insani sorunlarda uluslararası işbirliğini sağlamak ve insan haklarına saygıyı teşvik etmektir. KPSS'de bu başlıkta en çok Genel Kurul–Güvenlik Konseyi karşılaştırması, veto yetkisi, kararların bağlayıcılık düzeyi ve uzman kuruluşlar sorulur.

Altı ana organ

1. Genel Kurul: Tüm üye devletlerin temsil edildiği, her devletin bir oy hakkına sahip olduğu organ. Önemli konularda (barış-güvenlik, yeni üye kabulü, bütçe vb.) üçte iki, diğer konularda salt çoğunlukla karar alınır. Kararları -bütçeye ilişkin bazı istisnalar dışında- tavsiye niteliğindedir.
2. Güvenlik Konseyi: Uluslararası barış ve güvenliğin korunmasından birincil sorumlu organ. Beş daimi üye (ABD, Rusya, Çin, Fransa, Birleşik Krallık – II. Dünya Savaşı'nın galip devletleri) ve Genel Kurul tarafından iki yıllığına, coğrafi dağılım gözetilerek seçilen geçici üyelerden oluşur. BM Şartı'nın 25. maddesi gereği kararları tüm üye devletler için bağlayıcıdır.
3. Ekonomik ve Sosyal Konsey (ECOSOC): Ekonomik, sosyal, kültürel, eğitim ve sağlık alanlarındaki çalışmaları koordine eden, uzman kuruluşlarla iş birliği yapan organ.
4. Vesayet Konseyi: Vesayet altındaki toprakların bağımsızlığa hazırlanmasını denetlemek için kurulmuştur; tüm vesayet bölgeleri bağımsızlığını kazandığından faaliyeti fiilen askıya alınmıştır (Şart'ta bir organ olarak yer almaya devam eder, lağvedilmemiştir).
5. Uluslararası Adalet Divanı (UAD/ICJ): BM'nin başlıca yargı organı; merkezi Lahey'dedir. Yalnızca devletler arası hukuki uyuşmazlıklara bakar (bireyler taraf olamaz) ve ayrıca danışma görüşü verir. Devletler arası uyuşmazlıklardaki yargı yetkisi kural olarak ilgili devletlerin rızasına dayanır.
6. Sekretarya: Genel Sekreter başkanlığındaki, örgütün gündelik idari-teknik işlerini yürüten organ. Genel Sekreter, Güvenlik Konseyi'nin tavsiyesi üzerine Genel Kurul tarafından atanır.

Veto yetkisi (BM Şartı madde 27)

Esasa ilişkin (prosedürel olmayan) konularda karar alınabilmesi için dokuz üyenin olumlu oyu, bu oylar arasında beş daimi üyenin tamamının olumlu ya da en azından karşı çıkmaması gerekir. Bir daimi üyenin olumsuz oyu (veto), diğer oylar yeterli olsa bile kararın kabulünü engeller. Teamül gereği çekimser kalma veto sayılmaz; prosedürel konularda veto uygulanmaz.

Barışçıl çözüm ve zorlayıcı önlemler

Uzman kuruluşlar ile BM'nin yardımcı organları (fon/programlar) ayrımı

• Uzman kuruluşlar (specialized agencies): Kendi kurucu antlaşmalarıyla oluşturulmuş, ayrı hukuki kişiliğe, bütçeye ve üyeliğe sahip, ECOSOC ile koordinasyon anlaşması yapan özerk kuruluşlardır: Dünya Sağlık Örgütü (WHO), Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO), BM Eğitim, Bilim ve Kültür Örgütü (UNESCO), Uluslararası Sivil Havacılık Örgütü (ICAO), Dünya Gıda ve Tarım Örgütü (FAO), Dünya Posta Birliği (UPU), IMF ve Dünya Bankası Grubu.
• BM yardımcı organları (fon/program): Doğrudan Genel Kurul kararıyla kurulmuş, ayrı bir kurucu antlaşması olmayan yapılardır: BM Çocuklara Yardım Fonu (UNICEF), BM Kalkınma Programı (UNDP), BM Mülteciler Yüksek Komiserliği (UNHCR), BM Çevre Programı (UNEP).