Ekonomi masası
Değişkenleri ve aralarındaki ilişkiyi grafiğe dökerek düşün.
6 bölüm · ~16 dk · 18 etkileşim
1Konu özeti
İlk bölüm! Temeli burada atıyoruz, acele etme.
Uluslararası örgütler, devletlerin (bazen de devlet dışı aktörlerin) ortak amaçlarla bir araya gelerek oluşturdukları, kurucu bir antlaşmaya dayanan, sürekli organlara ve üye devletlerden bağımsız bir iradeye sahip yapılardır. KPSS A Grubu Uluslararası İlişkiler sınavında bu başlık altında en sık; örgütlerin hükümetlerarası (IGO) ve hükümet dışı (NGO/INGO) örgütler olarak ayrımı, bir yapının uluslararası örgüt sayılabilmesi için aranan unsurlar, örgüt organlarının tipleri, karar alma yöntemleri ve supranasyonalizm–hükümetlerarasılık ayrımı sorulur. Bu konu, dersin diğer tüm başlıklarındaki (BM, AB, NATO, AGİT, İİT, TDT, DTÖ, G20) örgütleri doğru sınıflandırabilmek için bir çerçeve sunar.
2Temel kavramlar
Önemli yerleri altını çizer gibi oku.
Bir yapının uluslararası örgüt sayılabilmesi için aranan unsurlar
Kurucu antlaşma
Devletler arası bir antlaşmaya (statü, şart, tüzük) dayanmalıdır.
Üye devletlerin yönetim biçiminin (monarşi, cumhuriyet vb.), coğrafi konumunun ya da bütçe büyüklüğünün aynı olması örgüt olma koşulu değildir.
Hükümetlerarası örgütler (IGO) – hükümet dışı örgütler (NGO/INGO)
- Hükümetlerarası örgüt (Intergovernmental Organization – IGO): Üyeleri egemen devletlerdir; kurucu belge devletler arası bir antlaşmadır. Örnek: BM, NATO, İİT, AB, Avrupa Konseyi, AGİT, TDT.
- Hükümet dışı örgüt (Non-Governmental/International Non-Governmental Organization – NGO/INGO): Kurucuları ve üyeleri devlet değil, gönüllü bireyler, dernekler ya da özel kuruluşlardır. Örnek: Uluslararası Af Örgütü, Greenpeace, Sınır Tanımayan Doktorlar.
- Özel durum – Uluslararası Kızılhaç Komitesi (ICRC): Devletler tarafından kurulmamış, özel bir İsviçre kuruluşu olarak doğmuş olmakla birlikte Cenevre Sözleşmeleri ve ek protokoller çerçevesinde uluslararası insancıl hukukta kendine özgü bir statüye sahiptir. Bu nedenle sınavda "devletler tarafından kurulmamış ama uluslararası hukukta özel görevleri olan yapı" tarif edildiğinde akla ilk gelmesi gereken örnektir.
Diğer sınıflandırma ölçütleri
| Ölçüt | Ayrım |
|---|---|
| Üyelik alanı | Bölgesel (İİT, Avrupa Konseyi) – Evrensel (BM) |
| Amaç kapsamı | Genel amaçlı/çok konulu (BM) – Özel amaçlı/fonksiyonel (WHO, ILO) |
| Üyelik açıklığı | Açık üyelik (koşulları taşıyan her devlet girebilir) – Kapalı üyelik (üyelik önceden belirlenmiş sınırlı bir gruptadır) |
| Yetki türü | Hükümetlerarası (kararlar rızaya dayanır, çoğunlukla tavsiye niteliklidir) – Supranasyonel/ulusüstü (kararlar oybirliği aranmadan alınabilir, iç hukuka doğrudan etki eder) |
Organ tipleri
Genel kurul
Örgütün tüm üyelerinin temsil edildiği, geniş katılımlı organ.
Karar alma yöntemleri
Oybirliği (konsensüs)
Tüm üyelerin rızasını gerektirir; siyasi hassasiyeti yüksek örgütlerde tercih edilir (NATO, AGİT, DTÖ).
Uluslararası hukuki kişilik ve Bernadotte Danışma Görüşü
Uluslararası hukuki kişilik; örgütün kendi adına antlaşma yapabilmesi, uluslararası düzeyde dava açıp taraf olabilmesi ve diplomatik ayrıcalık-bağışıklıklardan yararlanabilmesi demektir. Uluslararası Adalet Divanı'nın 1949 tarihli Bernadotte Danışma Görüşü, BM'nin yalnızca kurucu üyelerine karşı değil, üyesi olmayan devletlere karşı da ileri sürülebilir "nesnel" (objective) bir hukuki kişiliğe sahip olduğunu kabul etmiştir. Bu, BM'nin bir devlet olduğu ya da devletlerin egemenliğinin yerini aldığı anlamına gelmez; örgütün türev ama gerçek bir kişiliğe sahip olduğunu gösterir.
3Çözümlü örnekler
Örneklere dikkat et; soruların çoğu buradan çıkar.
"Bir yapı; devletler arası bir antlaşmayla kurulmamış, üyeleri gönüllü bireylerden oluşmakta ve kararları devletler için hukuken bağlayıcı olmamaktadır." Bu tanım hangi tür örgütü işaret eder?
Bir örgütün kurucu antlaşmasında, aldığı bazı kararların üye devletlerin ayrıca bir onay işlemine gerek kalmadan doğrudan iç hukukun bir parçası hâline geldiği ve nitelikli çoğunlukla alındığı belirtilmiştir. Bu örgüt için hangi nitelendirme doğrudur?
Bir örgütün kurucu antlaşmasında "her üye devlet bir oy kullanır; kararlar üçte iki çoğunlukla alınır ve tavsiye niteliğindedir" hükmü yer almaktadır. Bu örgüt için ne söylenebilir?
Devletler tarafından kurulmamış olmasına rağmen Cenevre Sözleşmeleri çerçevesinde uluslararası insancıl hukukta özel bir statüye sahip olan yapı hangisidir?
4Sık yapılan hatalar
Yarıyı geçtin, harika gidiyorsun! 2 bölüm kaldı.
5Sınavda nasıl soruluyor
Arada küçük sorular var, atlamadan çöz.
6Kısa tekrar
Son bölüm! Biraz kaldı, bitirmek üzeresin.