Canlılar dünyası
Yapıyı göreve bağla: her organelin, organın bir işi var.
8 bölüm · ~17 dk · 17 etkileşim
Üriner sistem, kandaki metabolik atıkların (özellikle üre gibi azotlu bileşiklerin) süzülüp idrar hâlinde vücuttan uzaklaştırılmasını, bunun yanında kanın su-tuz dengesini, pH'sını ve hacmini düzenlemeyi sağlayan sistemdir. AYT Biyoloji'de bu konudan genellikle 1-2 soru gelir; sorular çoğunlukla nefronun yapısı, idrar oluşumunun üç aşaması (süzülme, geri emilim, salgılama) ve bu aşamaların hormonlarla (ADH, aldosteron) denetlenmesi üzerine kuruludur.
Sistemin temel organları böbrekler, üreterler, mesane (idrar torbası) ve üretradır. Böbreklerde her dakika büyük miktarda kan süzülür; ancak süzülen sıvının çok büyük bir kısmı vücuda geri emilir, yalnızca küçük bir kısmı idrar olarak atılır.
1Böbreğin genel yapısı
İlk bölüm! Temeli burada atıyoruz, acele etme.
Böbrek, dıştan içe doğru korteks (kabuk bölge), medulla (öz bölge) ve pelvis (havuzcuk) olmak üzere üç bölgeden oluşur. Böbreğe kan, böbrek atardamarı ile girer, süzme işleminden sonra temizlenmiş kan böbrek toplardamarı ile böbreği terk eder. Oluşan idrar, pelvisten üreter aracılığıyla mesaneye taşınır, orada depolanır ve üretra yoluyla vücut dışına atılır.
Kan böbreğe girdikten sonra idrar vücuttan çıkana dek hangi yolu izler?
2Nefron: böbreğin işlevsel birimi
Önemli yerleri altını çizer gibi oku.
Her böbrekte yaklaşık bir milyon nefron bulunur; idrar oluşumunun tüm aşamaları nefronda gerçekleşir. Bir nefron şu bölümlerden oluşur:
Nefronun etrafı, glomerulustan çıkan kılcal damarların oluşturduğu bir ağ ile sarılıdır; bu sayede tübüllerle kan arasında sürekli madde alışverişi mümkün olur.
Bir nefronda sıvının izlediği yol aşağıdakilerden hangisinde doğru sırayla verilmiştir?
3İdrar oluşumunun üç aşaması: süzülme
Örneklere dikkat et; soruların çoğu buradan çıkar.
1) Süzülme (filtrasyon): Glomerulustaki kan basıncı, kanın küçük moleküllü bileşenlerinin (su, glikoz, aminoasit, üre, tuzlar, vitaminler) Bowman kapsülüne süzülmesini sağlar. Kan hücreleri ve plazma proteinleri gibi büyük moleküller normalde süzülemez, kan içinde kalır. Bowman kapsülüne geçen bu sıvıya süzüntü (birincil idrar) denir; içeriği plazmaya çok benzer, yalnızca büyük moleküller ve hücreler eksiktir.
4Geri emilim ve salgılama
Bunu bir arkadaşına anlatabilir misin? Kafanda bir dene.
2) Geri emilim (reabsorpsiyon): Süzüntü tübüller boyunca ilerlerken, vücut için yararlı olan maddeler (glikozun tamamı, aminoasitler, suyun büyük kısmı, Na⁺ ve diğer bazı iyonlar) tübül çeperinden çevredeki kılcal damarlara geri alınır. Geri emilim, hem aktif taşıma hem de difüzyon ile gerçekleşir. Sağlıklı bir bireyde glikozun tamamı geri emilir; bu nedenle normal idrarda glikoz bulunmaz. Şeker hastalığında (diyabette) kandaki glikoz düzeyi, tübüllerdeki taşıyıcı proteinlerin kapasitesini aştığından glikozun bir kısmı geri emilemez ve idrarda glikoz görülür.
3) Salgılama (sekresyon): Kandaki bazı maddeler (fazla H⁺ ve K⁺ iyonları, amonyak, bazı ilaç ve toksin kalıntıları) kılcal damarlardan tübül sıvısına aktif olarak eklenir. Salgılama, hem atık maddelerin uzaklaştırılmasına hem de kanın pH dengesinin ince ayarına katkı sağlar.
Bu üç aşamadan geçen sıvı, toplayıcı kanaldan pelvise, oradan üreterle mesaneye taşınır ve idrar olarak depolanıp belirli aralıklarla dışarı atılır.
Bowman kapsülüne geçen süzüntüde glikoz bulunurken normal idrarda glikoz bulunmaz. Bu farkın nedeni nedir?
Kan şekeri düzeyi çok yüksek olan bir bireyin idrarında glikoz tespit edilmesinin nedeni nedir?
Kan şekeri çok yüksek olan bir bireyin idrarında glikoz tespit ediliyor. Bu durum neden ortaya çıkar?
5Hormonal düzenleme
Yarıyı geçtin, harika gidiyorsun! 3 bölüm kaldı.
Böbrekler ayrıca düşük oksijen düzeyine yanıt olarak eritropoetin hormonunu salgılayarak kemik iliğinde alyuvar üretimini uyarır ve renin salgısıyla kan basıncının düzenlenmesinde rol oynar.
Uzun süre su içmeyen bir kişinin idrar miktarı azalır ve idrarı koyulaşır. Bu durumu ADH hormonuyla açıklayınız.
Uzun süre su içmeyen bir kişide ADH salgısının artması, idrar miktarını ve derişimini nasıl etkiler?
6Sık yapılan hatalar
Takıldığın yere not al, sonra birlikte döneriz.
Süzüntü ile idrar aynı sıvıdır.
Süzülme kan hücrelerini ve proteinleri de içerir.
Geri emilim kandan tübüle, salgılama tübülden kana doğrudur.
Aldosteron, doğrudan suyun geri emilimini artıran hormondur.
İdrarda glikoz görülmesi her zaman böbrek hastalığı demektir.
7ÖSYM'de nasıl soruluyor
Önemli yerleri altını çizer gibi oku.
AYT'de üriner sistem soruları genellikle şu biçimlerde karşımıza çıkar:
- Nefron şeması (Bowman kapsülü, proksimal tübül, Henle kulpu, distal tübül, toplayıcı kanal) üzerinde yapı-görev eşleştirmesi istenir.
- Süzüntü, tübül sıvısı ve idrardaki belirli bir maddenin (glikoz, üre, protein) derişimindeki değişim yorumlatılır.
- Susuzluk, aşırı su tüketimi veya kan şekeri yüksekliği gibi bir senaryo verilip hangi hormonun devreye gireceği ve idrar miktarı-derişimindeki değişim sorulur.
- Süzülme, geri emilim, salgılama basamaklarının doğru sırası ve gerçekleştiği bölge sorulur.
- Böbreğin idrar oluşturma dışındaki işlevleri (pH, kan basıncı, alyuvar üretiminin uyarılması) ile ilgili kavram soruları sorulur.
8Kısa tekrar
Son bölüm! Biraz kaldı, bitirmek üzeresin.