Canlılar dünyası
Yapıyı göreve bağla: her organelin, organın bir işi var.
11 bölüm · ~21 dk · 22 etkileşim
Dolaşım sistemi, kanı ve lenfi vücutta dolaştırarak hücrelere oksijen ve besin taşıyan, hücrelerden karbondioksit ve atık maddeleri uzaklaştıran; hormonları hedef organlara, bağışıklık hücrelerini de gerektiği yere ulaştıran taşıma sistemidir. Bağışıklık sistemi ise vücudu mikroorganizmalara ve yabancı maddelere karşı savunan yapı ve hücrelerden oluşur; büyük ölçüde dolaşım sistemiyle iç içedir çünkü bağışıklık hücreleri kan ve lenf yoluyla taşınır. AYT Biyoloji'de bu konudan genellikle 1-2 soru gelir; sorular çoğunlukla kalbin yapısı ve kan yolu, kan bileşenlerinin görevleri, bağışıklık türleri ile antikor-antijen ilişkisini test eder.
1Kalbin yapısı
İlk bölüm! Temeli burada atıyoruz, acele etme.
Kalp, dört odacıklı bir kastır: üstte sağ ve sol kulakçık (atriyum), altta sağ ve sol karıncık (ventrikül). Kulakçıklar kanı toplayıp karıncıklara aktarırken, karıncıklar kanı kalpten uzağa pompalar; bu yüzden karıncık duvarları kulakçıklardan daha kalındır, özellikle vücudun tamamına kan pompalayan sol karıncık en kalın duvara sahiptir.
Sol karıncığın duvarı, sağ karıncığın duvarından daha kalındır. Bu farkın nedeni nedir?
2Çift dolaşım: kanın yolculuğu
Önemli yerleri altını çizer gibi oku.
İnsanda çift dolaşım görülür; kan kalpten çıktıktan sonra iki ayrı devreyi tamamlayıp tekrar kalbe döner. Bu iki devre art arda tekrarlanır.
Kan sağ karıncıktan çıkıp nereden geçerek kalbe döner?
Kan sol karıncıktan çıkıp nereden geçerek kalbe döner?
Sol karıncıktan çıkan kan, büyük dolaşımı tamamlayıp tekrar kalbe dönene kadar aşağıdaki yapılardan hangi sırayla geçer?
3Damar türleri
Örneklere dikkat et; soruların çoğu buradan çıkar.
Atardamarlar kanı kalpten uzaklaştırır (akciğer atardamarı hariç, oksijence fakir kan taşırlar), toplardamarlar kanı kalbe getirir (akciğer toplardamarı hariç, oksijence zengin kan taşırlar); yani damar türünü belirleyen kanın yönüdür, oksijen içeriği değil. Kılcal damarlar, tek katlı ince çeperleriyle madde alışverişinin (gaz, besin, atık) gerçekleştiği yerdir.
4Kan bileşenleri
Bunu bir arkadaşına anlatabilir misin? Kafanda bir dene.
Kan, sıvı kısım olan plazma (yaklaşık %55) ile şekilli elemanlardan (yaklaşık %45) oluşur.
Soldan birini, sonra sağdan eşini seç.
5Doğal (nonspesifik) bağışıklık
Arada küçük sorular var, atlamadan çöz.
Bağışıklık, vücudu yabancı madde ve mikroorganizmalara karşı koruyan savunma mekanizmalarının bütünüdür ve iki ana gruba ayrılır. Doğal (nonspesifik) bağışıklık, doğuştan var olan, belirli bir mikroorganizmaya özgü olmayan, her türlü yabancı maddeye karşı aynı şekilde tepki veren savunmadır.
6Kazanılmış (spesifik) bağışıklık
Yarıyı geçtin, harika gidiyorsun! 5 bölüm kaldı.
Kazanılmış (spesifik) bağışıklık: Belirli bir antijene özgü olarak gelişen, hafıza oluşturan bağışıklıktır; lenfositler (B ve T lenfositleri) tarafından yürütülür.
| Hücre | Ne yapar? | Bağışıklık türü |
|---|---|---|
| B lenfositleri | Aktive olduğunda plazma hücrelerine dönüşerek kana antikor salgılar | Hümoral (antikor aracılı) |
| T lenfositleri | Enfekte veya anormal hücreleri doğrudan tanıyıp yok eder; bazı T hücreleri diğer bağışıklık hücrelerinin etkinliğini düzenler | Hücresel |
Her iki lenfosit türünde de bir kısmı hafıza hücrelerine dönüşür; bu hücreler aynı antijenle ikinci kez karşılaşıldığında çok daha hızlı ve güçlü bir yanıt (ikincil bağışık yanıt) oluşturulmasını sağlar. Bu, aşıların çalışma prensibinin temelidir.
7Aktif ve pasif bağışıklık
Önemli yerleri altını çizer gibi oku.
Kazanılmış bağışıklık kendi içinde de sınıflandırılır:
| Özellik | Aktif bağışıklık | Pasif bağışıklık |
|---|---|---|
| Antikor kaynağı | Vücudun kendi bağışıklık sistemi antijenle karşılaşıp antikor üretir | Hazır antikorlar dışarıdan alınır |
| Doğal yol | Hastalığı geçirerek | Anneden bebeğe plasenta ya da anne sütüyle geçen antikorlar |
| Yapay yol | Aşı olarak | Serum enjeksiyonu |
| Etki | Yavaş başlar ama uzun sürelidir | Hemen başlar ama kısa sürelidir |
| Hafıza hücresi | Oluşur | Oluşmaz (vücut kendi antikorunu üretmez) |
Grip aşısı olan bir kişi ile bir yılan sokması sonrası anti-serum (hazır antikor) verilen bir kişide bağışıklığın oluşma hızı ve kalıcılığı farklıdır. Bu fark nasıl açıklanır?
Grip aşısı olan bir kişi ile bir yılan sokması sonrası hazır antikor (anti-serum) verilen bir kişide bağışıklığın oluşma hızı ve kalıcılığı farklıdır.
Bu farkın nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
8Antijen–antikor ilişkisi
Örneklere dikkat et; soruların çoğu buradan çıkar.
Antijen, bağışıklık tepkisini tetikleyen yabancı bir moleküldür (genellikle mikroorganizma yüzeyindeki bir protein). Antikor, B lenfositlerinden farklılaşan plazma hücrelerinin ürettiği, kendisini oluşturan antijene özgü olarak bağlanan bir proteindir (immünoglobulin). Antikor-antijen bağlanması anahtar-kilit ilişkisi gibi özgüldür; bir antikor genellikle yalnızca kendini oluşturan antijeni tanır. Bu bağlanma, mikroorganizmanın etkisiz hâle getirilmesine (nötralizasyon), kümeleşmesine (aglütinasyon) ya da fagositoz için işaretlenmesine yol açar.
Belirli bir bakteriye karşı üretilen antikorlar, farklı bir virüse karşı etkisiz kalıyor. Bu durum hangi ilkeyle açıklanır?
9Sık yapılan hatalar
Bunu bir arkadaşına anlatabilir misin? Kafanda bir dene.
Hangi yargı doğru, hangisi yanlış?
Atardamar-toplardamar ayrımı oksijen içeriğine göre yapılır.
Kalbin ritmini yalnızca sinir sistemi oluşturur.
Doğal bağışıklık belirli bir antijene özgüdür ve hafıza oluşturur.
Aktif bağışıklıkta hazır antikor alınır, etkisi hızlı ve kısa sürelidir.
T lenfositleri antikor salgılar.
Bir antikor her antijene bağlanabilir.
Sol karıncığın duvarı sağ karıncığa göre daha kalındır.
Dolaşım ve bağışıklık sistemiyle ilgili;
- I.Toplardamarlar her zaman oksijence zengin kan taşır.
- II.Sol karıncığın duvarı sağ karıncığa göre daha kalındır.
- III.Aktif bağışıklıkta hafıza hücresi oluşur, pasif bağışıklıkta oluşmaz.
verilen ifadelerden hangileri doğrudur?
10ÖSYM'de nasıl soruluyor
Arada küçük sorular var, atlamadan çöz.
- Kan dolaşım yolu sıralaması: "Kan sol karıncıktan çıktıktan sonra hangi yapılardan hangi sırayla geçer?" tarzı sıralama soruları sık görülür; küçük ve büyük dolaşım karıştırılmadan çözülmelidir.
- Kalp şeması üzerinde yapı tanıma: Kulakçık, karıncık, kapakçık, atardamar/toplardamar bağlantıları numaralandırılıp görevleri sorulur.
- Bağışıklık türü sınıflandırması: Bir senaryo (aşı, hastalığı geçirme, anneden bebeğe geçen antikor, serum tedavisi) verilip bunun aktif mi pasif mi, doğal mı yapay mı olduğu sorulur.
- Antijen-antikor ve hafıza hücresi mantığı: Aynı hastalığa ikinci kez yakalanan bir kişinin neden daha hafif atlattığı, hafıza hücreleri üzerinden açıklanması istenir.
- Kan bileşenleri ve görev eşleştirmesi: Alyuvar-oksijen taşıma, akyuvar-savunma, trombosit-pıhtılaşma, plazma-madde taşıma eşleştirmeleri öncüllü sorularla test edilir.
11Kısa tekrar
Son bölüm! Biraz kaldı, bitirmek üzeresin.