AYT Üreme Sistemi ve Embriyonik Gelişim konu anlatımı

Üreme sistemi, türün devamını sağlayan üreme hücrelerinin (gamet) üretildiği ve döllenmenin gerçekleştiği yapı ve organlardan oluşur. AYT Biyoloji'de bu konudan genellikle 1-2 soru gelir; sorular çoğunlukla erkek ve dişi üreme sistemi organlarının görevleri, menstrüasyon döngüsündeki hormon değişimleri ve embriyonik gelişimin ilk evreleri (bölünme, blastula, gastrulasyon) üzerine kuruludur.

Üreme hücrelerinin oluşumu mayoz bölünmeye dayanır: erkekte spermatogenez ile sperm, dişide oogenez ile yumurta hücresi üretilir. Bu hücrelerin birleşmesiyle oluşan zigot, mitoz bölünmelerle çoğalarak embriyoyu, embriyo da gelişerek bireyi oluşturur.

Spermler, testislerin içindeki seminifer tübüllerde üretilir (spermatogenez). Testisteki Leydig hücreleri, hipofizden salgılanan LH uyarısıyla testosteron hormonunu üretir; testosteron, ikincil eşey karakterlerinin gelişimini ve sperm üretimini destekler. Hipofizden salgılanan FSH ise seminifer tübüllerdeki sperm üretimini doğrudan uyarır.

Üretilen spermler olgunlaşmak üzere epididime geçer, buradan vas deferens (sperm kanalı) ile taşınır. Yol boyunca seminal vezikül, prostat bezi ve Cowper bezi salgılarını sperme katarak meniyi (semen) oluşturur; bu salgılar spermlere besin (fruktoz) sağlar, ortamı spermin yaşayabileceği pH'a getirir ve spermlerin hareketini kolaylaştırır. Meni, üretra yoluyla vücut dışına atılır.

Yumurta hücreleri ovaryumlarda (yumurtalık) üretilir (oogenez). Hipofizden salgılanan FSH, ovaryumdaki foliküllerin gelişimini uyarır; gelişen folikül östrojen salgılar. Olgunlaşan folikülden yumurta hücresinin atılmasına ovulasyon (yumurtlama) denir ve hipofizden ani salgılanan yüksek miktardaki LH ile tetiklenir.

Ortalama 28 gün süren bu döngü, üç evrede incelenebilir:

Döllenme gerçekleşmezse korpus luteum yaklaşık iki hafta sonra gerilemeye başlar, progesteron ve östrojen düzeyi düşer; hormon desteği kalmayan endometrium dökülür ve menstrüasyon (adet kanaması) başlar, döngü yeniden ilk evreden başlar. Döllenme gerçekleşirse gelişmekte olan embriyodan salgılanan hCG (insan koryonik gonadotropini) hormonu korpus luteumun gerilemesini engeller; böylece progesteron salgısı yüksek kalır ve endometrium dökülmez. hCG'nin idrarda tespiti, gebelik testlerinin temelini oluşturur.

Döllenme, bir spermin yumurta hücresiyle birleşerek zigotu oluşturmasıdır ve genellikle fallop tüpünde gerçekleşir. Zigot, fallop tüpü boyunca ilerlerken hızlı mitoz bölünmelerle çoğalır; bu evreye bölünme (cleavage) evresi denir. Bölünme sonunda içi dolu, küçük hücrelerden oluşan bir yapı olan morula oluşur.

Morula, hücre bölünmesine devam ederken içinde sıvıyla dolu bir boşluk (blastosöl) oluşur; bu evredeki yapıya blastula (blastosist) denir. Blastosist, uterusa ulaştığında endometriuma gömülür; bu olaya implantasyon (tutunma) denir.

Gastrulasyonda, hücreler yeniden düzenlenerek embriyoda üç temel doku tabakası (germ yaprağı) oluşturur:

Bu üç tabakanın oluşumundan sonra organogenez evresinde organ taslakları şekillenmeye başlar.

Gelişmekte olan embriyoyu çevreleyen zarlardan amniyon, içindeki sıvıyla embriyoyu darbelere karşı korur ve kurumasını önler; koryon ise plasentanın oluşumuna katılarak anne ile embriyo arasında besin, gaz ve atık madde alışverişine aracılık eder. Anne kanı ile embriyo kanı plasentada birbirine doğrudan karışmaz; madde alışverişi difüzyon ve aktif taşıma ile gerçekleşir.

Hangi yargı doğru, hangisi yanlış?

AYT'de üreme ve gelişim soruları genellikle şu biçimlerde karşımıza çıkar:

• Menstrüasyon döngüsündeki hormon düzeyi grafiği (FSH, LH, östrojen, progesteron) verilip belirli bir günde hangi olayın gerçekleştiği sorulur.
• Erkek ve dişi üreme sistemi organlarının (testis, epididim, ovaryum, fallop tüpü, uterus) görevleri ile eşleştirme soruları sorulur.
• Bölünme, morula, blastula, gastrulasyon evrelerinin doğru sıralaması istenir.
• Germ yapraklarından hangi organların geliştiği, tablo veya öncül biçiminde eşleştirilir.
• hCG hormonunun gebelik testindeki rolü ve korpus luteumla ilişkisi yorumlatılır.