Canlılar dünyası
Yapıyı göreve bağla: her organelin, organın bir işi var.
8 bölüm · ~22 dk · 22 etkileşim
Canlılar, yaşadıkları ortamın koşullarına milyonlarca yıl süren bir süreçte uyum sağlamıştır. Bu uyumun nasıl ortaya çıktığını açıklamaya çalışan iki tarihsel görüş Lamarck ve Darwin tarafından ileri sürülmüştür; günümüzde kabul gören açıklama ise Darwin'in doğal seçilim kuramı ile modern genetiğin birleşiminden oluşan modern evrim sentezidir. AYT Biyoloji'de bu konu; adaptasyon örnekleri, doğal seçilimin işleyiş mekanizması, evrimi destekleyen kanıt türleri (fosil, homolog/analog organ, kalıntı organ, biyokimyasal kanıt) ve Lamarck-Darwin karşılaştırması üzerinden, çoğunlukla senaryo temelli sorularla test edilir.
1Adaptasyon
İlk bölüm! Temeli burada atıyoruz, acele etme.
Adaptasyon, bir canlının yaşadığı ortamda hayatta kalma ve üreme şansını artıran, kalıtsal (genetik temelli) özelliklerdir. Adaptasyonlar üç grupta incelenebilir:
Adaptasyon, bireyin yaşamı boyunca "öğrendiği" bir özellik değil, popülasyonda nesiller boyunca doğal seçilim yoluyla yaygınlaşmış kalıtsal bir özelliktir.
Soldan birini, sonra sağdan eşini seç.
2Doğal seçilim
Önemli yerleri altını çizer gibi oku.
Darwin'in doğal seçilim kuramına göre:
Bir popülasyonda doğal seçilim hangi basamaklarla işler?
Bir böcek popülasyonunda bazı bireyler doğal olarak bir böcek ilacına karşı dirençli, bazıları ise duyarlıdır. İlaç uygulandıktan sonra dirençli bireylerin oranının nesiller içinde arttığı gözleniyor. Bu durum Darwin'in doğal seçilim ilkeleriyle nasıl açıklanır?
Bir böcek popülasyonuna bir tarım ilacı defalarca uygulanıyor; ilaca doğal olarak dirençli birkaç bireyin hayatta kalıp üremesiyle birkaç nesil sonra popülasyonun büyük kısmının dirençli hâle geldiği gözleniyor.
Bu durum en iyi aşağıdakilerden hangisiyle açıklanır?
3Endüstriyel melanizm
Örneklere dikkat et; soruların çoğu buradan çıkar.
Endüstriyel melanizm örneği: İngiltere'de yaşayan Biston betularia türü güvelerde, sanayi devrimi öncesinde ağaç kabukları likenli ve açık renkli olduğundan açık renkli güveler kamufle olup kuşlardan korunuyor, koyu renkli (melanik) güveler daha kolay avlanıyordu. Sanayi devrimiyle hava kirliliği ağaç kabuklarını kararttı; bu kez koyu renkli güveler kamufle olup avlanmadan hayatta kalırken açık renkli güveler daha kolay fark ediliyordu. Sonuçta melanik güvelerin popülasyondaki oranı hızla arttı. Bu örnek, çevre koşulu değiştiğinde hangi varyantın avantajlı hâle geldiğinin de değişebileceğini gösterir; kirlilik azaldıkça açık renkli güvelerin oranı yeniden artmıştır.
Sanayi devriminden önce açık renkli güveler bir bölgede baskınken, hava kirliliği arttıktan sonra koyu renkli güvelerin oranı hızla artmıştır. Kirlilik önlemleri alınıp hava tekrar temizlendiğinde ise açık renkli güvelerin oranının yeniden arttığı gözlenmiştir. Bu değişimler nasıl açıklanır?
Endüstriyel melanizm örneğinde, hava kirliliği azaldıktan sonra açık renkli güvelerin popülasyondaki oranının yeniden arttığı gözlenmiştir.
Bu gözlem en iyi aşağıdakilerden hangisini destekler?
4Evrimin kanıtları
Bunu bir arkadaşına anlatabilir misin? Kafanda bir dene.
| Organ çifti | Atalar | Yapı | İşlev | Kanıtladığı |
|---|---|---|---|---|
| Homolog (insan kolu – yarasa kanadı) | Ortak | Benzer | Farklı olabilir | Ortak atadan geliş |
| Analog (kuş kanadı – böcek kanadı) | Farklı | Farklı | Benzer | Yakınsak evrim |
Bir insan kolu ile bir yarasa kanadının kemik yapısı büyük ölçüde benzerken, bir kuş kanadı ile bir böcek kanadının işlevi (uçma) aynı olmasına rağmen yapısı temelden farklıdır. Bu iki organ çiftini sınıflandırınız.
Bir araştırmacı, farklı omurgalı gruplarının (balık, kuş, memeli) embriyolarının gelişimin erken evrelerinde birbirine çok benzeyen yapılar (örneğin farengeal/yutak yarıkları) taşıdığını gözlemliyor.
Bu gözlem evrimin hangi kanıt türüne örnektir?
5Lamarck ve Darwin'in görüşlerinin karşılaştırılması
Yarıyı geçtin, harika gidiyorsun! 3 bölüm kaldı.
Lamarck'ın "kullanma-kullanmama" ve "kazanılmış özelliklerin kalıtımı" görüşüne göre bir organ ne kadar çok kullanılırsa o kadar gelişir, kullanılmayan organ ise körelir; bu birey yaşarken kazandığı değişiklik doğrudan yavrularına aktarılır. Klasik örneğinde zürafalar, yüksekteki yapraklara ulaşmak için boyunlarını sürekli uzatmış ve bu kazanılmış özellik nesilden nesile aktarılarak bugünkü uzun boyunlu zürafalar ortaya çıkmıştır.
Darwin'in doğal seçilim görüşüne göre ise zürafa popülasyonunda başlangıçtan beri boyun uzunluğu bakımından kalıtsal bir çeşitlilik vardı. Uzun boyunlu bireyler, yüksekteki yapraklara ulaşabildiği için besine erişimde avantajlıydı, daha çok hayatta kaldı ve daha çok yavru bıraktı; bu yavrular da uzun boyun genini taşıdı. Nesiller boyunca bu seçilim sonucunda popülasyondaki uzun boyunlu bireylerin oranı arttı. Burada değişen, bireyin kendisi değil, popülasyonun genetik yapısıdır.
| Ölçüt | Lamarck | Darwin |
|---|---|---|
| Değişimin kaynağı | Bireyin yaşam boyu kullanım/kullanmaması | Popülasyonda zaten var olan kalıtsal çeşitlilik |
| Kalıtım | Kazanılmış özellikler yavruya aktarılır | Yalnızca kalıtsal (genetik) özellikler aktarılır |
| Değişimin düzeyi | Birey düzeyinde | Popülasyon düzeyinde, nesiller boyunca |
| Günümüzdeki geçerlilik | Bilimsel olarak geçersiz kabul edilir | Modern genetikle (mutasyon, kalıtım) desteklenerek kabul görür |
Kazanılmış özelliklerin kalıtsal olmadığı bilgisi, kalıtımın üreme (eşey) hücrelerindeki genler aracılığıyla gerçekleştiği, vücut (somatik) hücrelerinde çevre etkisiyle oluşan değişikliklerin (modifikasyonların) üreme hücrelerine aktarılmadığı gerçeğiyle desteklenir; bu yüzden Lamarck'ın kazanılmış özelliklerin kalıtımı görüşü modern genetikle bağdaşmaz.
Bir öğrenci, "Ağır kum torbalarıyla düzenli antrenman yapan bir sporcunun kasları gelişir; bu gelişmiş kas yapısı, sporcunun çocuklarına doğrudan kalıtsal olarak aktarılır." şeklinde bir görüş ileri sürüyor. Bu görüş hangi bilim insanının açıklamasına benzer ve neden modern genetikle bağdaşmaz?
6Sık yapılan hatalar
Takıldığın yere not al, sonra birlikte döneriz.
Doğal seçilim popülasyonda yeni özellikler yaratır.
Doğal seçilimde hayatta kalan, en güçlü bireydir.
Homolog organlar farklı atalardan gelir ve işlevleri benzerdir.
Lamarck'ın kazanılmış özelliklerin kalıtımı görüşü bilimsel olarak doğrudur.
Adaptasyon, bireyin yaşamı boyunca öğrendiği bir davranıştır.
Kalıntı organlar günümüzde de tam işlevseldir.
7ÖSYM'de nasıl soruluyor
Önemli yerleri altını çizer gibi oku.
AYT'de bu konu genellikle şu biçimlerde sorulur:
- Bir popülasyonda gözlenen bir değişim (böcek ilacına direnç, güve renginin değişimi, antibiyotik direnci gelişen bakteriler) verilerek bu değişimin doğal seçilim adımlarıyla açıklanması istenir.
- İki organ örneği verilip bunların homolog mu analog mu olduğu, bu sınıflandırmanın hangi evrim kanıtına karşılık geldiği sorulur.
- Bir senaryo verilip bu senaryonun Lamarck'ın mı yoksa Darwin'in mi görüşünü yansıttığı, günümüzde hangisinin kabul gördüğü sorgulanır.
- Kalıntı organ, fosil kaydı, embriyolojik benzerlik ve biyocoğrafya gibi kanıt türlerinden örnekler verilip hangi kanıt türüne ait olduğu eşleştirilir.
- Adaptasyon örnekleri (yapısal, davranışsal, fizyolojik) verilip sınıflandırılması istenir.
8Kısa tekrar
Son bölüm! Biraz kaldı, bitirmek üzeresin.