Canlılar dünyası
Yapıyı göreve bağla: her organelin, organın bir işi var.
10 bölüm · ~21 dk · 22 etkileşim
Duyu organları, iç ve dış ortamdan gelen fiziksel ya da kimyasal uyarıları algılayarak sinir sistemine impuls hâlinde ileten yapılardır. Her duyu organında, ilgili uyaranı algılayan özelleşmiş reseptör hücreler bulunur; bu hücreler uyaranı elektriksel sinyale çevirir (dönüştürme/transdüksiyon) ve impuls, duyu sinirleriyle ilgili beyin bölgesine taşınır. Asıl algı ve yorumlama, duyu organında değil beyin korteksinde gerçekleşir. AYT Biyoloji'de bu konudan genellikle 1 soru gelir; sorular çoğunlukla göz ve kulağın yapısını, kırma kusurlarını (miyop-hipermetrop) ve iç kulaktaki denge-işitme yapılarının işlevini test eder.
1Hangi organ hangi uyaranı algılar?
İlk bölüm! Temeli burada atıyoruz, acele etme.
Duyu organları, algıladıkları uyaran türüne göre sınıflandırılır: göz ışığı, kulak ses ve denge ile ilgili mekanik uyarıları, deri dokunma-basınç-sıcaklık-ağrıyı, dil ve burun ise kimyasal uyarıları (tat ve koku) algılar.
Soldan birini, sonra sağdan eşini seç.
2Göz: üç tabaka
Önemli yerleri altını çizer gibi oku.
Göz, dıştan içe doğru üç tabakadan oluşur.
Uzaktaki bir tabelaya bakan bir kişi bakışını hemen yanı başındaki bir kitaba çeviriyor. Bu geçişte gözde hangi değişiklik olur?
3Retina ve görüntünün oluşumu
Örneklere dikkat et; soruların çoğu buradan çıkar.
İki tür fotoreseptör vardır:
| Özellik | Koni hücreleri | Çubuk hücreleri |
|---|---|---|
| Çalıştığı ışık | Parlak ışık | Az ışık (alacakaranlık) |
| Sağladığı görüntü | Renkli ve keskin (ayrıntılı) | Renksiz ama hassas |
| Yoğun olduğu yer | Sarı benek (fovea) | Retinanın çevresi |
Gözde görüntü oluşumu: Işık sırasıyla kornea, göz bebeği, lens ve saydam sıvılardan (mizah) geçerek retinaya ulaşır; lens ışığı kırarak retina üzerinde ters ve küçük bir görüntü oluşturur. Fotoreseptörlerde oluşan impuls, optik sinirle beynin art kafa (oksipital) lobundaki görme merkezine taşınır ve görüntü orada yorumlanarak düz hâle çevrilir.
4Kırma kusurları
Bunu bir arkadaşına anlatabilir misin? Kafanda bir dene.
Bir kişinin gözünde görüntü, retinanın önünde oluşuyor ve kişi uzaktaki cisimleri net göremiyor. Bu kusur nedir ve nasıl düzeltilir?
Bir kişinin gözünde görüntü retinanın önünde oluşmakta ve kişi uzaktaki cisimleri net göremiyor.
Bu kusurun adı ve düzeltilmesinde kullanılan mercek türü aşağıdakilerden hangisidir?
5Kulak: üç bölüm
Arada küçük sorular var, atlamadan çöz.
Kulak, hem işitme hem denge organıdır ve üç bölümden oluşur.
| Bölüm | Yapılar | Görev |
|---|---|---|
| Dış kulak | Kulak kepçesi, dış kulak yolu, kulak zarı (timpanik zar) | Kepçe ses dalgalarını toplar; dış kulak yolu bu dalgaları kulak zarına iletir |
| Orta kulak | Çekiç, örs, üzengi kemikçikleri; östaki borusu | Hava ile dolu boşluktur; kemikçikler (vücudun en küçük kemikleri) kulak zarındaki titreşimi güçlendirerek iç kulaktaki oval pencereye iletir. Östaki borusu yutakla bağlantılıdır ve orta kulaktaki basıncı dış ortamla eşitler |
| İç kulak | Salyangoz (kohlea), yarım daire kanalları, kesecikler (utrikulus-sakkulus) | Kemik ve zar labirentten oluşan karmaşık yapıdır; işitme ve denge için iki ayrı organ içerir |
Orta kulaktaki kemikçiklerden biri hasar görürse ses iletiminde nasıl bir aksama beklenir?
6İç kulak: işitme ve denge
Yarıyı geçtin, harika gidiyorsun! 4 bölüm kaldı.
Salyangoz (kohlea), işitmeden sorumludur; içindeki Corti organı, sıvı titreşimlerini algılayan tüylü reseptör hücreler taşır ve bu hücrelerde oluşan impuls işitme siniriyle beynin şakak (temporal) lobundaki işitme merkezine taşınır. Yarım daire kanalları ve kesecikler (utrikulus-sakkulus) ise dengeden sorumludur.
Ses dalgası kulak kepçesinden beyne nasıl ulaşır?
Kulak zarındaki titreşimin iç kulaktaki oval pencereye ulaşana kadar izlediği yol aşağıdakilerden hangisinde doğru sırayla verilmiştir?
Bir kişi hızla dönen bir dönme dolaptan indikten sonra bir süre dengesini sağlamakta zorlanıyor. Bu durumda iç kulağın hangi yapısı etkilenmiştir?
7Deri, dil ve burun
Önemli yerleri altını çizer gibi oku.
Deri, vücudun en büyük organıdır ve epidermis (üst deri) ile dermis (alt deri) olmak üzere iki ana tabakadan oluşur. Dermiste bulunan çeşitli reseptörler farklı uyaranları algılar: dokunma ve basınç, sıcak, soğuk ve ağrı için ayrı reseptörler bulunur. Ağrı reseptörleri vücutta en yaygın olanlardır ve serbest sinir uçlarından oluşur; bu da ağrının vücudun her yerinde hissedilebilmesini sağlar. Reseptörlerin vücuttaki dağılımı bölgeden bölgeye değişir; parmak uçları ve dudaklar gibi bölgelerde dokunma reseptörleri çok daha yoğundur, bu yüzden bu bölgeler dokunmaya karşı daha duyarlıdır.
8Sık yapılan hatalar
Örneklere dikkat et; soruların çoğu buradan çıkar.
Hangi yargı doğru, hangisi yanlış?
Görüntü retinada yorumlanır.
Miyopta görüntü retinanın arkasında oluşur ve yakınsak mercekle düzeltilir.
Çubuk hücreleri parlak ışıkta renkli ve keskin görüntü sağlar.
Kulak kemikçikleri yalnızca titreşimi iletir.
Yarım daire kanalları düz hareketi ve yer çekimine göre baş konumunu algılar.
Kuru bir maddenin tadı da rahatça alınır.
Kör nokta, görme keskinliğinin en yüksek olduğu noktadır.
Duyu organlarıyla ilgili;
- I.Görüntünün yorumlanması retinada değil beyinde gerçekleşir.
- II.Miyopta görüntü retinanın arkasında oluşur.
- III.Koku reseptörleri diğer reseptörlere göre daha çabuk adapte olur (yorulur).
verilen ifadelerden hangileri doğrudur?
9ÖSYM'de nasıl soruluyor
Bunu bir arkadaşına anlatabilir misin? Kafanda bir dene.
- Göz kesiti üzerinde yapı tanıma: Kornea, iris, lens, retina, sarı benek, kör nokta gibi yapılar numaralandırılıp görevleri sorulur.
- Kırma kusuru–mercek eşleştirmesi: Bir göz şeması ya da tarif üzerinden miyop mu hipermetrop mu olduğu ve hangi mercekle düzeltileceği sorulur.
- Kulak yapısı ve ses/denge yolu: Sesin kulak kepçesinden işitme merkezine kadar izlediği yol sıralama sorusu olarak, denge organının hangi yapısının hangi hareketi algıladığı ise karşılaştırma sorusu olarak gelir.
- Duyu organı–uyaran türü eşleştirmesi: Göz-ışık, kulak-ses/denge, deri-dokunma/sıcaklık/ağrı, dil ve burun-kimyasal uyaran eşleştirmeleri öncüllü sorularla test edilir.
- Reseptör çeşidi ve adaptasyon: Koku reseptörlerinin çabuk yorulması, ağrı reseptörlerinin yaygınlığı gibi özellikler günlük yaşam örnekleriyle sorulur.
10Kısa tekrar
Son bölüm! Biraz kaldı, bitirmek üzeresin.