Canlılar dünyası
Yapıyı göreve bağla: her organelin, organın bir işi var.
10 bölüm · ~19 dk · 18 etkileşim
Popülasyon, belirli bir bölgede yaşayan aynı türe ait bireylerin oluşturduğu topluluktur. Komünite (biyosenoz) ise aynı bölgede yaşayan farklı türlere ait popülasyonların tümüdür. AYT Biyoloji'de bu konudan genellikle 1-2 soru gelir; sorular çoğunlukla popülasyon büyüme eğrileri, taşıma kapasitesi kavramı ve komünitedeki türler arası ilişkiler (rekabet, predasyon, simbiyoz) üzerine kuruludur. TYT'de ekosistemin genel işleyişi (madde döngüleri, enerji akışı) işlenirken, AYT'de nüfus dinamiği ve tür etkileşimleri daha analitik biçimde ele alınır.
1Popülasyonun özellikleri
İlk bölüm! Temeli burada atıyoruz, acele etme.
Bir popülasyonun temel özellikleri arasında popülasyon büyüklüğü (birey sayısı), popülasyon yoğunluğu (birim alan/hacimdeki birey sayısı), doğum oranı, ölüm oranı, göç (içe göç/dışa göç) ve yaş dağılımı sayılabilir.
Bir popülasyonun büyüklüğündeki artışı belirleyen etkenler aşağıdakilerin hangisinde doğru gruplandırılmıştır?
2Popülasyon büyüme eğrileri
Önemli yerleri altını çizer gibi oku.
Yeni bir adaya bırakılan bir tavşan popülasyonu önce hızla artıyor, ardından belirli bir sayının üzerine çıkamayıp o düzeyde dalgalanmaya başlıyor. Bu popülasyonun büyümesi hangi model ile ve neden açıklanır?
3Popülasyonu sınırlayan faktörler
Örneklere dikkat et; soruların çoğu buradan çıkar.
| Özellik | Yoğunluğa bağlı faktörler | Yoğunluktan bağımsız faktörler |
|---|---|---|
| Etki | Popülasyon yoğunluğu arttıkça artar | Yoğunluktan etkilenmez; ani ve genellikle fiziksel etkenlerdir |
| Örnekler | Besin ve yer için rekabet, hastalık ve parazit yayılımı, yırtıcı baskısı, atık madde birikimi | Deprem, sel, orman yangını, aşırı sıcak/soğuk gibi doğal afetler |
| Sonuç | Yoğunluk arttıkça sınırlayıcı etkisi de artar | Popülasyon büyüklüğü ne olursa olsun benzer oranda etki eder |
Bir orman yangını, o bölgedeki geyik popülasyonunun büyüklüğünden bağımsız olarak popülasyonu aynı oranda azaltıyor. Buna karşılık bir bulaşıcı hastalık, popülasyon yoğunluğu arttıkça daha hızlı yayılarak etkisini artırıyor. Bu iki etkeni sınıflandırınız.
Bir bölgede hem yoğunluğa bağlı hem de yoğunluktan bağımsız faktörlerin etkili olduğu gözleniyor: kuraklık, popülasyon büyüklüğünden bağımsız olarak bitki örtüsünü aynı oranda azaltırken, otlayıcı hayvanlar arasındaki besin rekabeti popülasyon yoğunluğu arttıkça daha da şiddetleniyor.
Bu iki etken aşağıdakilerden hangisinde doğru sınıflandırılmıştır?
4Ekolojik niş ve habitat
Bunu bir arkadaşına anlatabilir misin? Kafanda bir dene.
Habitat, bir türün yaşadığı fiziksel ortam ya da adrestir. Ekolojik niş ise bir türün o ortamda oynadığı rolün tamamıdır: kullandığı besin kaynakları, avlandığı zaman dilimi, ürediği koşullar ve diğer türlerle ilişkileri bu role dahildir. İki tür aynı habitatı paylaşabilir, ama nişleri farklı olabilir.
5Rekabet ve predasyon
Arada küçük sorular var, atlamadan çöz.
Rekabet (kompetisyon): Sınırlı bir kaynak için bireyler arasında yaşanan mücadeledir. Aynı türün bireyleri arasındaki rekabete tür içi rekabet, farklı türlerin bireyleri arasındaki rekabete türler arası rekabet denir. İki türün ekolojik nişleri büyük ölçüde çakışıyorsa, rekabetçi dışlama ilkesine göre bu iki tür aynı ortamda uzun süre bir arada var olamaz: zamanla rekabette daha başarılı olan tür kalıcı olurken diğeri ortamdan çekilir, göç eder ya da kaynak bölüşümü (niş daralması) yaparak kullandığı kaynağı, zamanı veya alanı değiştirerek rekabeti azaltır.
Aynı gölde yaşayan ve aynı besin kaynağını kullanan iki balık türünden biri zamanla ortamdan tamamen çekiliyor. Bu durum hangi ekolojik ilkeyle açıklanır?
Predasyon (avcı-av ilişkisi): Bir türün (avcı) başka bir türü (av) besin olarak kullanmasıdır. Avcı ve av popülasyonlarının büyüklükleri genellikle birbirini izleyen döngüsel dalgalanmalar gösterir: av popülasyonu arttığında avcı için besin bollaşır, avcı popülasyonu da artar; avcı sayısı arttıkça av popülasyonu azalır, bu kez besin azlığı avcı popülasyonunu da düşürür.
Aynı ormanda yaşayan ve neredeyse aynı besin kaynağını, aynı zaman diliminde kullanan iki kuş türünden biri birkaç yıl içinde bölgeden tamamen kayboluyor.
Bu durum hangi ekolojik ilkeyle açıklanır?
6Simbiyotik ilişkiler
Yarıyı geçtin, harika gidiyorsun! 4 bölüm kaldı.
Simbiyotik ilişkiler: İki farklı türün bir arada, yakın ilişki içinde yaşamasıdır.
Bir küf mantarının salgıladığı madde, çevresindeki bazı bakterilerin üremesini engelliyor; ancak mantar bu bakterilerden herhangi bir yarar ya da zarar görmüyor. Bu ilişki hangi tür simbiyotik ilişkidir?
7Ekolojik süksesyon
Önemli yerleri altını çizer gibi oku.
Bir bölgedeki canlı topluluğunun zaman içinde düzenli biçimde değişip yerini başka bir topluluğa bırakmasına süksesyon denir. Süksesyon, göreli olarak kararlı ve kendini yenileyen bir klimaks topluluğa ulaşınca yavaşlar.
| Özellik | Birincil süksesyon | İkincil süksesyon |
|---|---|---|
| Başlangıç | Toprağın hiç bulunmadığı çıplak kayalıkta | Toprağın zaten var olduğu, ancak afet ya da insan etkisiyle (yangın, tarım arazisinin terk edilmesi) canlı topluluğunun yok olduğu alanda |
| Öncü türler | Öncü türlerin (ör. likenler) yerleşmesiyle başlar | Toprak mevcuttur |
| Hız | Yavaş | Daha hızlı ilerler |
8Sık yapılan hatalar
Örneklere dikkat et; soruların çoğu buradan çıkar.
Hangi yargı doğru, hangisi yanlış?
J biçimli büyüme gerçek doğada sürdürülebilir bir modeldir.
Taşıma kapasitesi, popülasyonun asla aşamayacağı sabit bir üst sınır çizgisidir.
Habitat ile niş aynı anlama gelir.
Kommensalizmde her iki taraf da yarar görür.
Parazitler konağı her zaman kısa sürede öldürür.
İkincil süksesyon, birincil süksesyondan daha hızlı ilerler.
Bir liken türünün (alg ile mantarın ortaklığı) çıplak bir kayalık üzerinde yerleşip zamanla toprak oluşumuna katkı sağlaması ve ardından otsu bitkilerin bu alanda yetişmeye başlaması hangi ekolojik süreci örnekler?
9ÖSYM'de nasıl soruluyor
Bunu bir arkadaşına anlatabilir misin? Kafanda bir dene.
AYT'de komünite ve popülasyon ekolojisi soruları genellikle şu biçimlerde karşımıza çıkar:
- Zamana karşı popülasyon büyüklüğünü gösteren J veya S biçimli bir grafik verilip hangi modele uyduğu, taşıma kapasitesinin grafikte nereye karşılık geldiği sorulur.
- Bir senaryo verilip (deprem, hastalık salgını, kaynak kıtlığı gibi) etkenin yoğunluğa bağlı mı bağımsız mı olduğu sorgulanır.
- İki tür arasındaki ilişkinin (kimin yarar, kimin zarar gördüğü) tabloyla verilip mutualizm, kommensalizm, parazitizm ya da amensalizm olarak sınıflandırılması istenir.
- Rekabetçi dışlama ilkesi bir örnek üzerinden yorumlatılır; türlerin nasıl bir arada kalabileceği (niş daralması) sorulur.
- Birincil ve ikincil süksesyonun başladığı koşullar ve hızları karşılaştırılır.
10Kısa tekrar
Son bölüm! Biraz kaldı, bitirmek üzeresin.