Harita masası
Her bilgiyi haritada bir yere, bir nedene bağla.
8 bölüm · ~26 dk · 33 etkileşim
Biyoçeşitlilik ve Ekosistem, AYT Coğrafya-1 testinde iklim konusunun doğal devamı niteliğindedir ve canlıların yeryüzünde nasıl dağıldığını, bu dağılışı belirleyen etmenleri ve dünya ölçeğindeki büyük ekosistem birimlerini (biyomları) ele alır. Sınav bu konuda, bir bölgenin sahip olduğu canlı çeşitliliğinin (biyoçeşitlilik) hangi coğrafi koşullardan etkilendiğini, dünya biyomlarının hangi iklim kuşaklarıyla örtüştüğünü ve Türkiye'nin coğrafi konumu nedeniyle neden zengin bir biyoçeşitliliğe sahip olduğunu sorgular. Konuyu iklim bilgisiyle birlikte, yani bir biyomun hangi iklim tipine karşılık geldiğini bilerek çalışmak, soruların büyük kısmını çözmeye yeter.
1Ekosistem ve biyom: ölçek farkı
İlk bölüm! Temeli burada atıyoruz, acele etme.
Önce dört temel kavramı tanıyalım. Kartın ön yüzündeki tanıma bakıp kavramı tahmin et, sonra çevir.
Belirli bir alanda yaşayan canlılar ile bu canlıların etkileşim içinde olduğu cansız çevre koşullarının oluşturduğu bütün aşağıdaki kavramlardan hangisiyle ifade edilir?
2Dünya biyomları
Önemli yerleri altını çizer gibi oku.
Dünya biyomları, büyük ölçüde daha önce işlenen dünya iklim tipleriyle örtüşür. Haritada metinde geçen örnek alanları gör: Amazon ve Kongo havzaları ile Güneydoğu Asya tropikal yağmur ormanlarını, Afrika savanlarını da gösteriyor.
Tropikal yağmur ormanı ve savan örnekleri
Her biyomun kartında yer, bitki ve hayvan ipucunu bul; çevirince açıklamayı oku.
Tundra biyomuyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
Biyomları iklim tipleriyle eşleştirirsen konunun büyük kısmı tamamdır:
Soldan birini, sonra sağdan eşini seç.
3Biyoçeşitliliği etkileyen faktörler
Örneklere dikkat et; soruların çoğu buradan çıkar.
Bir yerin canlı çeşitliliğini beş etmen belirler. Her kartı çevirip etkisini oku.
Dağlık ve engebeli araziler, farklı yükseltilerde farklı bitki kuşakları oluşturarak tür çeşitliliğini artırır.
Biyoçeşitlilik yalnızca iklimle açıklanır.
Millî parklar gibi koruma alanları biyoçeşitliliğin korunmasına katkı sağlar.
Düz ve monoton araziler tür çeşitliliğini artırır.
4Türkiye'nin biyoçeşitliliği
Bunu bir arkadaşına anlatabilir misin? Kafanda bir dene.
Türkiye, Avrupa, Asya ve Afrika kıtalarının kesişim noktasında yer alması, üç farklı fitocoğrafya (bitki coğrafyası) bölgesinin (Avrupa-Sibirya, Akdeniz, İran-Turan) sınırları içinde bulunması ve dağlık-engebeli bir yüzey şekline sahip olması nedeniyle, yüzölçümüne oranla dünyanın en zengin biyoçeşitliliğine sahip ülkelerinden biridir. Kıyı bölgelerinde nemli iklim tiplerinin (Karadeniz, Akdeniz), iç kesimlerde ise karasal iklim tiplerinin bir arada bulunması, farklı bitki örtülerinin (gür orman, maki, step) aynı ülke sınırları içinde yer almasını sağlar. Ayrıca Türkiye, birçok endemik türün (yalnızca o bölgede yetişen tür) anavatanı konumundadır; bu durum yükselti farklarının ve iklim çeşitliliğinin bir sonucudur.
Türkiye'nin zenginliğinin üç nedenini tabloda topla:
| Neden | Sonuç |
|---|---|
| Üç kıtanın (Avrupa, Asya, Afrika) kesişiminde yer alması | Farklı kıtasal unsurların bir arada bulunması |
| Üç fitocoğrafya bölgesi (Avrupa-Sibirya, Akdeniz, İran-Turan) | Farklı bitki toplulukları |
| Dağlık-engebeli yüzey şekli ve iklim çeşitliliği | Gür orman, maki, step bir arada; çok sayıda endemik tür |
5Çözümlü örnekler
Yarıyı geçtin, harika gidiyorsun! 3 bölüm kaldı.
Bir bölgede, yıl boyunca yüksek sıcaklık ve bol yağış görülmekte; bu bölge yeryüzünün en zengin tür çeşitliliğine sahip alanlarından biri olarak bilinmektedir.
X bölgesi düz ve monoton bir ovadan oluşurken Y bölgesi, alçak kıyı kesiminden başlayıp yüksek dağlık alanlara kadar uzanan engebeli bir arazi yapısına sahiptir. Y bölgesinde daha fazla bitki ve hayvan türü gözlenmektedir.
Türkiye, yüzölçümü kendisine yakın olan birçok Avrupa ülkesine göre çok daha fazla bitki türüne ve endemik türe sahiptir.
Bir bölgede geniş orman alanları tarım arazisine ve yerleşim alanına dönüştürülmüş, bunun sonucunda bölgede daha önce yaşayan birçok hayvan türü ortadan kaybolmuştur.
6Sık yapılan hatalar
Takıldığın yere not al, sonra birlikte döneriz.
Yıl boyunca yüksek sıcaklık ve bol yağışın görüldüğü biyom, dünyanın en zengin tür çeşitliliğine sahip biyomudur.
Haritada numaralandırılmış alanlardan hangisinde bu biyom görülür?
7ÖSYM'de nasıl soruluyor
Önemli yerleri altını çizer gibi oku.
- Tanımlayıcı sorular: Ekosistem, biyom, habitat gibi temel kavramların birbirinden ayırt edilmesi.
- Biyom-iklim eşleştirmesi: Verilen sıcaklık-yağış özelliklerinden hareketle hangi biyoma ait olunduğunun bulunması.
- Neden-sonuç ilişkisi: Bir bölgenin biyoçeşitliliğinin yüksek ya da düşük olmasının hangi coğrafi faktörle açıklandığının sorgulanması.
- Türkiye özelinde çıkarım: Türkiye'nin biyoçeşitliliğinin zenginliğinin coğrafi konum, yer şekilleri ve iklim çeşitliliğiyle ilişkilendirilmesi.
- Karşılaştırma soruları: İki farklı bölgenin (örneğin düz bir ova ile dağlık bir alan) biyoçeşitlilik bakımından karşılaştırılması.
8Kısa tekrar
Son bölüm! Biraz kaldı, bitirmek üzeresin.
Ekosistem, canlılar ile cansız çevrenin etkileşiminden oluşan bütündür; ise benzer iklim koşullarındaki geniş ölçekli ekosistem birimidir. Tropikal yağmur ormanı iklime, savan iklime, maki iklimine, ılıman orman iklime, tayga soğuk iklime, tundra iklimine karşılık gelir.