Harita masası
Her bilgiyi haritada bir yere, bir nedene bağla.
8 bölüm · ~30 dk · 35 etkileşim
Doğal Sistemler: Yer Şekilleri ve İklim, AYT Coğrafya-1 testinin temel yapı taşlarından biridir ve dünya ölçeğinde yer şekillerinin nasıl oluştuğunu, iklim tiplerinin nasıl dağıldığını ve bu iki sistemin birbirini nasıl etkilediğini ele alır. TYT'de Türkiye özelinde işlenen iklim ve yer şekli bilgisi, AYT'de küresel ölçeğe taşınır: artık tek bir bölge değil, Ekvator'dan kutuplara uzanan geniş bir yelpazede sıcaklık kuşakları, basınç sistemleri ve bunların oluşturduğu iklim tipleri ile bu iklim tiplerinin bitki örtüsü ve toprak üzerindeki etkileri sorgulanır. Aynı şekilde yer şekillerinin oluşumunda iç kuvvetlerin (levha hareketleri, volkanizma, deprem) yer şekillerini önce kabaca biçimlendirdiği, dış kuvvetlerin (akarsu, rüzgâr, buzul, dalga) ise bu kaba yapıyı aşındırıp biriktirerek ayrıntılı şekiller kazandırdığı vurgulanır. Bu konu, ilerideki biyoçeşitlilik, nüfus ve ekonomik faaliyetler konularının da temelini oluşturduğu için sağlam kavranması gerekir.
1İç kuvvetler: yeryüzünü kabaca biçimlendirenler
İlk bölüm! Temeli burada atıyoruz, acele etme.
İç kuvvetler yapıcı-oluşturucu kuvvetlerdir. Dört kartı çevirip her birinin ne yaptığını hatırla.
Metindeki örnek yerleri haritada gör: Himalayalar, Hawaii ve iki deprem kuşağı (Ateş Çemberi, Alp-Himalaya).
İç kuvvet örnekleri
Aşağıdakilerden hangisi bir iç kuvvet (yapıcı kuvvet) örneğidir?
2Dış kuvvetler: aşındırıp biriktirenler
Önemli yerleri altını çizer gibi oku.
Dış kuvvetler yıkıcı-şekillendirici kuvvetlerdir; kaba yapıyı aşındırıp biriktirerek ayrıntılandırır. Her kuvvetin imzasını eşleştir:
Soldan birini, sonra sağdan eşini seç.
Kuvvetleri tek tek ayrıntısıyla öğrenelim:
Bir akarsuyun yukarı çığırında (kaynağa yakın kesiminde) oluşturduğu yer şekli aşağıdakilerden hangisidir?
Bir dağ sırasının iki kıtasal levhanın çarpışması sonucunda yükseldiği, daha sonra bu dağların üzerinde akarsu vadilerinin geliştiği bilinmektedir.
Bu bilgiye göre aşağıdaki yargılardan hangisine ulaşılabilir?
3Dünya iklim tipleri: Ekvator'dan kutuplara
Örneklere dikkat et; soruların çoğu buradan çıkar.
Dünya iklimleri genel olarak Ekvator'dan kutuplara doğru kuşaklar hâlinde sıralanır; her kuşağın kendine özgü sıcaklık, yağış rejimi ve bitki örtüsü vardır. İlk dört iklim, sıcak ve kurak kuşaktan geçişi anlatır.
Şimdi orta enlemlerden kutuplara doğru ilerleyen dört iklim:
Haritada metindeki örnek iklim alanları: Amazon ve Kongo havzaları (ekvatoral) ile Batı Avrupa (okyanusal).
İklim örnekleri
Bitki örtüsünü ve iklimi eşleştir:
Soldan birini, sonra sağdan eşini seç.
4Benzer iklimleri ayırt etme
Bunu bir arkadaşına anlatabilir misin? Kafanda bir dene.
Sınavın en sevdiği tuzaklar yan yana duran iklimlerdir:
| Karşılaştırma | Ayıran özellik |
|---|---|
| Ekvatoral – Savan | Ekvatoralde kurak mevsim yok; savanda belirgin bir kurak mevsim var |
| Ekvatoral – Akdeniz | Akdeniz'de yazın kuraklık var |
| Akdeniz – Okyanusal | Akdeniz'de yazın belirgin kuraklık; okyanusalde yıl boyunca düzenli yağış, serin yaz |
| Çöl – Step | Çölde yağış çok az, bitki yok denecek kadar az; step biraz daha yağışlı, otsu bitkili |
Akdeniz iklimi ile okyanusal (ılıman deniz) iklimi karşılaştırıldığında aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
Step iklimi ile çöl iklimi karşılaştırıldığında aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
5Çözümlü örnekler
Yarıyı geçtin, harika gidiyorsun! 3 bölüm kaldı.
Bir dağ sırası, iki kıtasal levhanın birbirine yaklaşması sonucu yükselmiş; milyonlarca yıl boyunca bu dağların üzerinde akarsu ve buzul aşındırması etkili olmuştur.
Bir istasyonda yıl boyunca sıcaklık yüksek ve neredeyse sabittir; günlük sıcaklık farkı, yıllık sıcaklık farkından daha fazladır. Yağış ise her ay boldur ve belirgin bir kurak mevsim yoktur.
A istasyonunda yıllık yağış 150 milimetrenin altında, günlük sıcaklık farkı çok yüksek ve doğal bitki örtüsü neredeyse yoktur. B istasyonunda ise yıllık yağış A'dan fazla ama yine de düşüktür, kışlar soğuk geçer ve kısa boylu otsu bitkiler (step) yaygındır.
X kıyı kentinde yazlar sıcak ve kurak, kışlar ılık ve yağışlıdır. Y kıyı kenti ise X'in kuzeyinde yer almakta, yıl boyunca düzenli yağış almakta ve yazları X'e göre daha serin geçmektedir.
6Sık yapılan hatalar
Takıldığın yere not al, sonra birlikte döneriz.
Aşağıdaki iklim-bitki örtüsü eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?
7ÖSYM'de nasıl soruluyor
Önemli yerleri altını çizer gibi oku.
- Tanımlayıcı sorular: Bir iklim tipinin veya iç/dış kuvvetin temel özelliğinin sorulması.
- Karşılaştırma soruları: İki istasyonun sıcaklık ve yağış verileri (sözel olarak) verilip hangi iklim tipine ait olduklarının veya farklarının nedeninin bulunması.
- Neden-sonuç ilişkisi: Bir yer şeklinin hangi kuvvetin (iç ya da dış) sonucunda oluştuğunun, birden fazla kuvvetin birlikte etkili olup olmadığının sorgulanması.
- Süreç sıralama: Bir yer şeklinin oluşum aşamalarının (önce iç kuvvet, sonra dış kuvvet etkisi gibi) mantıksal sıraya konulması.
- Bitki örtüsü-iklim eşleştirmesi: Verilen bir bitki örtüsünün hangi iklim tipine ait olduğunun ya da tam tersinin sorulması.
8Kısa tekrar
Son bölüm! Biraz kaldı, bitirmek üzeresin.
Ekvatoral iklim: yıl boyunca sıcak ve bol yağışlı, bitki örtüsü . Tropikal iklim: yazın yağışlı, kışın kurak; bitki örtüsü . Akdeniz iklimi: yazın kurak, kışın yağışlı; bitki örtüsü . Okyanusal iklim: yıl boyunca yağışlı, yazlar serin; bitki örtüsü . Kutup iklimi: düşük sıcaklık, kısa yaz; ya da sürekli buzul örtüsü.