KPSS A Hukuk Haksız Fiil ve Sebepsiz Zenginleşme konu anlatımı

Türk Borçlar Kanunu'na (TBK) göre borç ilişkilerinin sözleşme dışındaki iki temel kaynağı haksız fiil (TBK m. 49-76) ve sebepsiz zenginleşmedir (TBK m. 77-82). Haksız fiil, bir kimsenin kusurlu ve hukuka aykırı bir davranışıyla başkasına verdiği zararı tazmin etme yükümlülüğünü; sebepsiz zenginleşme ise bir kimsenin haklı bir sebep olmaksızın başkasının malvarlığı veya emeği aleyhine zenginleşmesi hâlinde bu zenginleşmeyi iade yükümlülüğünü düzenler. Her iki kurum da sözleşme ilişkisi bulunmasa dahi kanundan doğrudan doğan borç ilişkileri yaratır. KPSS A Grubu Hukuk testinde bu başlıktan hem soyut tanım soruları hem de somut olay üzerinden kusur, illiyet bağı, kusursuz sorumluluk hâlleri ve zamanaşımı sürelerine ilişkin uygulamalı sorular sorulur.

Haksız fiilin şartları (TBK m. 49): Bir kimsenin haksız fiil sorumluluğundan söz edilebilmesi için dört unsurun birlikte gerçekleşmesi gerekir: (1) hukuka aykırı bir fiil, (2) zarar, (3) fiil ile zarar arasında uygun illiyet bağı ve (4) failin kusuru (kast veya ihmal). Bu dört unsurdan biri eksikse kusura dayanan (sübjektif) haksız fiil sorumluluğu doğmaz; ancak kanunun ayrıca öngördüğü kusursuz sorumluluk hâllerinde kusur aranmaksızın da sorumluluk doğabilir.

Hukuka uygunluk sebepleri: Bir fiil, esasen hukuka aykırı görünse de aşağıdaki hâllerde hukuka uygun sayılır ve sorumluluk doğmaz: meşru müdafaa (haklı savunma) – kendisine veya başkasına yönelen haksız bir saldırıyı bertaraf etmek için orantılı şekilde davranma; zorunluluk hâli (ıztırar hâli, m. 63) – kendisini veya başkasını bir zarar tehlikesinden kurtarmak amacıyla başkasının malına zarar verme (bu hâlde fail, hakkaniyet gereği zarar görene tazminat ödemekle yükümlü tutulabilir); kanunun verdiği bir yetkinin kullanılması ve zarar görenin rızası.

Kusur dereceleri: Kusur, kast (bilerek ve isteyerek zarar verme) veya ihmal (taksir) biçiminde olabilir; ihmal de ağır ihmal ve hafif ihmal (basit dikkatsizlik) olarak ayrılabilir. TBK'da haksız fiil sorumluluğu bakımından hafif ihmal dahi kusur sayılır; kusurun derecesi esas olarak tazminatın kapsamının belirlenmesinde (m. 51) rol oynar.

Zarar türleri: Maddi zarar, fiili zarar (malvarlığında meydana gelen eksilme) ve yoksun kalınan kâr (kazanç kaybı) olarak ikiye ayrılır. Manevi zarar ise kişilik haklarının (yaşam, sağlık, onur, özel hayat gibi) ihlali sonucu duyulan elem ve üzüntüdür; TBK m. 56-58 uyarınca hâkim, somut olayın özelliklerine göre hakkaniyete uygun bir manevi tazminata hükmedebilir.

Kusursuz sorumluluk hâlleri: Kanun, bazı tehlikeli faaliyet ve ilişkilerde, kusur aranmaksızın veya kusuru kanıtlama yükünü tersine çevirerek sorumluluk öngörmüştür: adam çalıştıranın sorumluluğu (m. 66) – işveren, çalışanını seçerken, ona talimat verirken ve onu gözetirken gerekli özeni gösterdiğini ispatlayarak sorumluluktan kurtulabilir (kurtuluş kanıtlı kusursuz sorumluluk); hayvan bulunduranın sorumluluğu (m. 67); yapı malikinin sorumluluğu (m. 69) – yapının yapımındaki bozukluk veya bakımındaki eksiklikten doğan zarardan malikin sorumlu tutulması; hakkaniyet sorumluluğu (m. 65) – ayırt etme gücünden yoksun kişilerin verdiği zararlarda hâkimin hakkaniyet gereği tazminata hükmedebilmesi. Bunlara ek olarak özel kanunlarda motorlu araç işletenin sorumluluğu gibi tehlike sorumluluğu hâlleri de düzenlenmiştir.

Müteselsil sorumluluk (m. 61-63): Birden çok kişi birlikte bir zarara sebebiyet verirse, zarar görene karşı müteselsilen (zincirleme) sorumlu olurlar; zarar gören, tazminatın tamamını faillerden herhangi birinden isteyebilir. Failler arasındaki rücu ilişkisi ise hâkim tarafından her birinin kusurunun ağırlığına göre belirlenir.

Haksız fiilde zamanaşımı (m. 72): Tazminat istemi, zarar görenin zararı ve tazminat yükümlüsünü öğrendiği tarihten başlayarak iki yıl, her hâlde fiilin işlendiği tarihten başlayarak on yıl geçmekle zamanaşımına uğrar. Ancak tazminat, ceza kanunlarının daha uzun bir zamanaşımı öngördüğü cezayı gerektiren bir fiilden doğmuşsa, bu daha uzun süre tazminat istemine de uygulanır.

Sebepsiz zenginleşmenin şartları (TBK m. 77): Bir kimsenin sebepsiz zenginleşme hükümlerine göre sorumlu tutulabilmesi için: (1) bir kimsenin zenginleşmesi, (2) başka bir kimsenin bu zenginleşmeyle bağlantılı olarak fakirleşmesi, (3) zenginleşme ile fakirleşme arasında illiyet bağı bulunması ve (4) bu zenginleşmenin haklı bir sebebe dayanmaması gerekir. Sebepsiz zenginleşme, kusur aranmayan, objektif bir sorumluluk türüdür.

Borç olmayan şeyin ödenmesi (m. 78): Bir kimse, gerçekte var olmayan bir borcu yanılarak ifa etmişse, ödediğini geri isteyebilir. Buna karşılık, borçlu olmadığını bilerek ödemede bulunan kişi kural olarak geri isteme hakkını kaybeder; ancak ödemeyi, borçlu olmadığını ileride ispat etme amacıyla ihtirazi kayıtla yapmışsa veya cebri icra tehdidi altında ödemişse istisnai olarak geri isteme hakkı doğar.

Sebepsiz zenginleşmede zamanaşımı (m. 82): İstem hakkı, zenginleşenin geri verme yükümlülüğünü öğrendiği tarihten başlayarak iki yıl, her hâlde zenginleşmenin gerçekleştiği tarihten başlayarak on yıl geçmekle zamanaşımına uğrar.