KPSS A Hukuk Özel Borç İlişkileri (Sözleşme Tipleri) konu anlatımı

Türk Borçlar Kanunu'nun özel hükümler kitabı, sözleşme özgürlüğü çerçevesinde en sık kurulan sözleşme tiplerini ayrıntılı biçimde düzenler. Bu başlık altında satış, kira, hizmet, vekâlet ve eser (istisna) sözleşmeleri gibi isimli (tipik) sözleşmelerin tanımları, tarafların temel borçları ve birbirlerinden ayırt edilmelerini sağlayan kriterler incelenir. Özellikle vekâlet ile eser sözleşmesi arasındaki "çaba borcu – sonuç borcu" ayrımı ve hizmet sözleşmesindeki bağımlılık unsuru, KPSS A Grubu Hukuk sınavında sıkça sorulan, uygulamada da büyük önem taşıyan ayrımlardır.

Satış sözleşmesi (TBK m. 207 vd.): Satıcının, satılanın zilyetliğini ve mülkiyetini alıcıya devretme borcu altına girdiği, alıcının da bunun karşılığında bir bedel ödemeyi üstlendiği, tam iki tarafa borç yükleyen, ivazlı bir sözleşmedir. Satıcının başlıca borçları: malı teslim etmek, üçüncü kişinin hakkı nedeniyle zapta karşı tekeffül (hukuki ayıba karşı sorumluluk, m. 214 vd.) ve satılanın maddi eksikliklerinden doğan ayıba karşı tekeffül sorumluluğudur (m. 219 vd.). Satılanda açık veya gizli bir ayıp bulunması hâlinde alıcı, muayene ve ihbar külfetini (m. 223) yerine getirmek kaydıyla, TBK m. 227 uyarınca şu seçimlik haklardan birini kullanabilir: sözleşmeden dönme, bedelde ayıp oranında indirim isteme, imkân varsa ayıpsız benzeriyle değiştirilmesini isteme veya ücretsiz onarım isteme.

Kira sözleşmesi (TBK m. 299 vd.): Kiraya verenin, bir şeyin kullanılmasını veya kullanmayla birlikte ondan yararlanılmasını kiracıya bırakma, kiracının da buna karşılık kararlaştırılan kira bedelini ödeme borcu altına girdiği sözleşmedir. Konut ve çatılı işyeri kiralarına ilişkin özel hükümler (m. 339-356), kiracıyı koruyucu emredici nitelikte kurallar içerir: sözleşme süresinin bitiminde kira ilişkisi kendiliğinden sona ermez, kiraya veren TBK m. 347 vd.'de öngörülen sürelere uymadıkça sözleşme aynı koşullarla bir yıl uzamış sayılır; kiraya veren ancak TBK m. 350'de sayılan sebeplerle (kendisinin, eşinin, altsoyunun veya üstsoyunun konut/işyeri gereksinimi, yeniden inşa/imar, yeni malikin gereksinimi gibi) sözleşmeyi sona erdirebilir.

Hizmet sözleşmesi (TBK m. 393 vd.): İşçinin, işverene bağımlı olarak belirli veya belirsiz süreyle iş görmeyi, işverenin de ona zamana veya yapılan işe göre belirlenen ücreti ödemeyi üstlendiği sözleşmedir. Ayırt edici unsuru, işçinin işverenin talimatlarına tabi olarak, ona bağımlı bir biçimde çalışmasıdır. Bu ilişki koşulları oluştuğunda 4857 sayılı İş Kanunu'nun özel hükümlerine tabidir; TBK'nın hizmet sözleşmesine ilişkin hükümleri bu bakımdan tamamlayıcı niteliktedir.

Vekâlet sözleşmesi (TBK m. 502 vd.): Vekilin, vekalet verenin bir işini görmeyi veya işlemini yapmayı üstlendiği sözleşmedir. Vekâlette taahhüt edilen, belirli bir sonuç değil özenli bir çabadır; ücret kararlaştırılmamış olsa dahi, işin görülme şekline göre ücret ödenmesi teamül hâline gelmişse vekil, bu teamüle göre ücret talep edebilir (m. 502/2). Vekilin özen borcu (m. 506), işçininkine kıyasen uygulanır ve ücretli işlerde daha ağır bir ölçüde değerlendirilir. Vekâlet, tarafların karşılıklı güvenine dayandığından, vekalet veren tarafından her zaman geri alınabilir (azledilebilir, m. 512); ancak azlin uygun olmayan bir zamanda yapılması hâlinde vekile tazminat ödenmesi gerekebilir.

Eser (istisna) sözleşmesi (TBK m. 470 vd.): Yüklenicinin, bir eser meydana getirmeyi, iş sahibinin de bunun karşılığında bir bedel ödemeyi üstlendiği sözleşmedir. Vekâletten en önemli farkı, yüklenicinin yalnızca özenli davranmayı değil, belirli bir sonucun (eserin) meydana getirilmesini taahhüt etmesidir. Eserde bir ayıp bulunması hâlinde yüklenici, satıcının ayıba karşı tekeffül sorumluluğuna benzer biçimde sorumlu tutulur. İş sahibi, eser tamamlanıncaya kadar sözleşmeyi her zaman tek taraflı olarak feshedebilir (m. 484); ancak bu hâlde yüklenicinin yaptığı işin karşılığını ve mahrum kaldığı kârı tazmin etmekle yükümlüdür.

Vekâlet – eser ayrımı: Bu ayrımın pratik önemi büyüktür: vekâlette borç, bir çaba (özen) borcudur; vekil, gerekli özeni gösterdiğini ispatlarsa istenen sonuç gerçekleşmese dahi sorumlu tutulamaz (örn. bir avukatın davayı kaybetmesi tek başına sorumluluk doğurmaz). Eser sözleşmesinde ise borç bir sonuç borcudur; yüklenici, sonucu (eseri) meydana getirmekle yükümlüdür ve sonucun gerçekleşmemesi/ayıplı olması kural olarak sorumluluk doğurur.