Mevzuat masası
Kuralı, istisnasını ve süresini birlikte öğren.
6 bölüm · ~13 dk · 13 etkileşim
1Konu özeti
İlk bölüm! Temeli burada atıyoruz, acele etme.
Taraflar, kurdukları bir hukuki işlemin hüküm ve sonuçlarını, sözleşme özgürlüğü çerçevesinde çeşitli kayıtlarla sınırlandırabilir veya güçlendirebilir. Bunların en önemlileri şart (geciktirici ve bozucu şart), vade ve **ceza koşulu (cezai şart)**dır. Ayrıca bir borç ilişkisinin tarafları, borç ilişkisinin kimliğini değiştirmeden değişebilir: alacaklı tarafında bu, alacağın devri (temliki) yoluyla; borçlu tarafında ise borcun üstlenilmesi yoluyla gerçekleşir. Bu başlık, KPSS A Grubu Hukuk testinde hem kavramsal tanım sorularıyla hem de ceza koşulunun türleri ve alacağın devrinin şekli/def'iler bakımından sonuçlarına ilişkin somut olay sorularıyla sıkça karşımıza çıkar.
2Temel kavramlar ve doktrin
Önemli yerleri altını çizer gibi oku.
Geciktirici (taliki) şart (TBK m. 170-175): Hukuki işlemin hüküm ve sonuçlarının, gerçekleşip gerçekleşmeyeceği belli olmayan bir olaya (şarta) bağlanmasıdır. Şart gerçekleşene kadar işlem hukuken vardır ancak sonuç doğurmaz; şart gerçekleşince işlem, kural olarak geriye etkili olmaksızın (bazı istisnai hâller hariç) sonuç doğurmaya başlar. Şartın gerçekleşmesi beklenirken şarta bağlı hakkı ihlal eden tasarruflar, şartın gerçekleşmesiyle geçersiz sayılır (m. 175). Şartın gerçekleşmesini dürüstlük kuralına aykırı olarak engelleyen taraf aleyhine, şart gerçekleşmiş sayılır; tersine, şartın gerçekleşmesini dürüstlük kuralına aykırı olarak sağlayan taraf lehine şart gerçekleşmemiş sayılır (m. 176).
Bozucu (infisahi) şart: İşlem, kurulduğu andan itibaren hemen hüküm ve sonuç doğurur; şartın gerçekleşmesiyle birlikte işlem, kural olarak ileriye etkili olarak sona erer.
Ceza koşulu / cezai şart (TBK m. 179-182): Borcun hiç veya gereği gibi ifa edilmemesi hâlinde borçlunun ödemeyi taahhüt ettiği edimdir; kanunda aksi öngörülmedikçe para dışında bir edim şeklinde de kararlaştırılabilir. Türleri:
Seçimlik ceza koşulu (m. 179)
Aksi kararlaştırılmadıkça alacaklı, ya asıl edimin ifasını ya da cezayı isteyebilir; ikisini birlikte talep edemez.
Ceza koşulu, asıl borca bağlı (fer'i) bir edimdir: asıl borç geçersizse ceza koşulu da geçersiz olur; ancak ceza koşulunun geçersizliği asıl borcu etkilemez. Hâkim, aşırı (fahiş) bulduğu bir ceza koşulunu kendiliğinden (resen) uygun bir miktara indirebilir (m. 182/son).
Alacağın devri / temlik (TBK m. 183-194): Alacaklının, alacağını bir devir sözleşmesiyle üçüncü bir kişiye (devralana) geçirmesidir. Kural olarak kanun, sözleşme veya işin niteliği engel olmadıkça, alacak borçlunun rızası aranmaksızın devredilebilir (m. 183). Alacağın devri sözleşmesi yazılı şekle tabidir; bu şekle uyulmadan yapılan devir geçersizdir (m. 184). Devrin borçluya karşı hükümleri: borçlu, devri öğrenmediği sürece iyi niyetle eski alacaklıya yaptığı ödemeyle borcundan kurtulur (m. 188); borçlu, devri öğrendiği anda eski alacaklıya karşı ileri sürebileceği bütün def'ileri (takas, zamanaşımı gibi) yeni alacaklıya karşı da ileri sürebilir (m. 190).
Borcun üstlenilmesi (TBK m. 195-206):
İç üstlenme (m. 195-196/1)
Üstlenen ile mevcut borçlu arasında yapılan, yalnızca iç ilişkide sonuç doğuran bir sözleşmedir; alacaklıya karşı hüküm doğurmaz, eski borçlu alacaklıya karşı borçlu olmaya devam eder.
3Çözümlü örnekler
Örneklere dikkat et; soruların çoğu buradan çıkar.
(A) ile (B) arasındaki bir satış sözleşmesinde, bedelin ödenmesi, "malın (C) tarafından onaylanması" şartına bağlanmıştır.
(D), (E) ile yaptığı sözleşmede sözleşmeye aykırılık hâlinde 20.000 TL ceza koşulu ödeyeceğini kararlaştırmış; sözleşmede alacaklının bu ceza yerine asıl edimin ifasını da isteyebileceği açıkça belirtilmemiştir.
(F), (G)'ye olan bir alacağını (H)'ye devretmiş, ancak devir sözleşmesi yalnızca sözlü olarak yapılmıştır.
(L), (M)'ye olan borcunu (N)'nin tam borç üstlenmesi (dış üstlenme) yoluyla üstlenmesini sağlamış ve alacaklı (M) bu üstlenmeyi kabul etmiştir.
4Sık yapılan hatalar
Yarıyı geçtin, harika gidiyorsun! 2 bölüm kaldı.
5Sınavda nasıl soruluyor
Arada küçük sorular var, atlamadan çöz.
6Kısa tekrar
Son bölüm! Biraz kaldı, bitirmek üzeresin.