KPSS A Hukuk Borç Kaynakları: Sözleşmeler konu anlatımı

Türk Borçlar Kanunu'na (TBK) göre borç ilişkilerinin üç temel kaynağı vardır: sözleşme, haksız fiil ve sebepsiz zenginleşme. Bu konu, borçlar hukukunun en sık başvurulan kaynağı olan sözleşmenin nasıl kurulduğunu, sözleşme özgürlüğünün kapsam ve sınırlarını, genel işlem koşullarının denetimini ve sözleşme türlerine ilişkin sınıflandırmaları ele alır. KPSS A Grubu Hukuk testinde bu başlıktan hem doğrudan tanım soruları hem de icap-kabul sürecine ilişkin somut olay soruları sorulur; sözleşmenin kuruluş anı ve icabın bağlayıcılığı özellikle sınav açısından kritik ayrıntılardır.

TBK m. 1 uyarınca sözleşme, tarafların iradelerini karşılıklı ve birbirine uygun olarak açıklamalarıyla kurulur. İrade açıklaması açık olabileceği gibi örtülü (zımni) de olabilir; taraflardan birinin sessiz kalması, kural olarak kabul anlamına gelmez, ancak kanunda veya sözleşmenin niteliğinde aksi öngörülmüşse örtülü kabul söz konusu olabilir.

İcap (öneri) ve kabul: Sözleşme, bir tarafın icabına (öneri) diğer tarafın kabulüyle kurulur. İcap, sözleşmenin bütün esaslı noktalarını içeren, bağlanma iradesini gösteren kesin bir irade açıklamasıdır. Kabul ise icaba uygun, koşulsuz bir irade açıklamasıdır; icaptan farklı şartlar içeren bir "kabul" aslında yeni bir icap sayılır (karşı icap).

Esaslı ve esaslı olmayan (ikinci derece) noktalar (TBK m. 2): Taraflar sözleşmenin esaslı noktalarında uyuşmuşlarsa, ikinci derecedeki noktalar üzerinde durulmamış olsa bile sözleşme kurulmuş sayılır. İkinci derecedeki noktalarda uyuşma sağlanamazsa hâkim, işin niteliğine bakarak bu noktaları taraflar arasındaki uyuşmazlığa göre tamamlar.

İcabın bağlayıcılığı:

Sözleşmenin kurulduğu an ve yer (TBK m. 10-11): Hazırlar arasında yapılan sözleşme, kabulün açıklandığı anda ve yerde; hazır olmayanlar arasında yapılan sözleşme ise kabul haberinin icap edene ulaştığı anda ve icap edenin bulunduğu yerde kurulmuş sayılır.

Sözleşme serbestisi (özgürlüğü, TBK m. 26-27): Taraflar, bir sözleşmenin içeriğini kanunda öngörülen sınırlar içinde diledikleri gibi belirleyebilir (içerik serbestisi). Bunun yanında sözleşme yapıp yapmama serbestisi, karşı tarafı seçme serbestisi, şekil serbestisi ve sözleşmeyi değiştirme/sona erdirme serbestisi de sözleşme özgürlüğünün alt unsurlarıdır. Ancak TBK m. 27 uyarınca, kanunun emredici hükümlerine, ahlaka, kamu düzenine, kişilik haklarına aykırı olan veya konusu imkânsız olan sözleşmeler kesin hükümsüzdür (kesin butlan); sözleşmenin içerdiği hükümlerden bir kısmının hükümsüz olması, diğerlerinin geçerliliğini kural olarak etkilemez (kısmi butlan), meğerki bu hükümler olmaksızın sözleşmenin yapılmayacağı açıkça anlaşılsın.

Şekil serbestisi ve istisnaları (TBK m. 12-17): Sözleşmelerin geçerliliği, kanunda aksi öngörülmedikçe hiçbir şekle bağlı değildir (rızailik ilkesi). Kanunun emredici bir şekil öngördüğü hâllerde (örneğin taşınmaz satış vaadinde resmi şekil, kefalette yazılı şekil ve azami miktarın belirtilmesi) bu şekle uyulmaması sözleşmeyi kesin hükümsüz kılar. Kanunda öngörülen şekle uyulmaksızın kurulan bir sözleşmenin ifa edildiği ve taraflarca bu duruma güvenildiği hâllerde, şekil eksikliğinin ileri sürülmesi bazı durumlarda hakkın kötüye kullanılması sayılabilir; bu, Yargıtay içtihatlarınca geliştirilmiş bir istisnadır.

Genel işlem koşulları (TBK m. 20-25): Bir sözleşme yapılırken karşı tarafa sunulan, önceden ve tek taraflı olarak hazırlanmış standart sözleşme hükümleri genel işlem koşuludur. Bunlara karşı üç aşamalı bir denetim uygulanır: yürürlük denetimi (karşı tarafın bu koşulların varlığından haberdar edilip edilmediği, sürpriz/şaşırtıcı hükümlerin yazılmamış sayılması), yorum denetimi (belirsiz hükümlerin düzenleyen aleyhine, karşı taraf lehine yorumlanması) ve içerik denetimi (dürüstlük kuralına aykırı olarak karşı taraf aleyhine önemli ölçüde dengesizlik yaratan hükümlerin kesin hükümsüz sayılması).

Sözleşme türleri (sınıflandırma):

Sözleşme görüşmelerinde kusur (culpa in contrahendo): Sözleşme görüşmeleri sırasında taraflar, dürüstlük kuralı gereği birbirlerine karşı aydınlatma ve özen yükümlülüğü altındadır. Bu yükümlülüğe aykırı davranarak karşı tarafı zarara uğratan taraf, sözleşme kurulmamış olsa bile culpa in contrahendo (sözleşme görüşmelerinde kusur) sorumluluğu çerçevesinde bu zararı tazmin etmekle yükümlü olabilir; Yargıtay bu sorumluluğu genellikle sözleşmeye benzer (haksız fiil ile sözleşme sorumluluğu arasında, sözleşmeye yakın) bir güven sorumluluğu olarak nitelendirir.