KPSS A Hukuk Çalışma Süreleri, Ücret ve İzinler konu anlatımı

Çalışma süreleri, ücret ve izinler, işçinin günlük yaşamını doğrudan etkileyen ve İş Kanunu'nun en somut, en çok sayısal ayrıntı içeren bölümüdür. Bu başlık altında; normal çalışma süresi ve bunun aşılması hâlinde ortaya çıkan fazla çalışma rejimi, gece çalışması ve ara dinlenme gibi çalışma süresinin sınırlarını çizen kurumlar; ücretin ödenme usulü ve zamanaşımı; hafta tatili ve ulusal bayram-genel tatil günleri; yıllık ücretli izin ile analık ve diğer ücretli izinler yer alır. KPSS sorularında bu konu, genellikle somut bir çalışma takvimi veya izin talebi üzerinden sayısal sınırların (saat, gün, hafta) doğru uygulanmasını test eder.

Genel bakımdan çalışma süresi (m. 63): Haftalık çalışma süresi en çok kırk beş saattir; aksi kararlaştırılmamışsa bu süre, işyerinde haftanın çalışılan günlerine eşit ölçüde bölünerek uygulanır. Taraflar, günlük çalışma süresini, haftanın çalışılan günlerine farklı şekilde dağıtabilir; günlük çalışma süresi on bir saati aşamaz.

Denkleştirme esası (m. 63): Tarafların anlaşması ile haftalık normal çalışma süresi, işyerinde iki aylık (toplu iş sözleşmesiyle dört aya kadar uzatılabilen) bir süre içinde ortalama olarak kırk beş saati aşmamak koşuluyla, bazı haftalarda kırk beş saatin üzerinde bazı haftalarda ise altında uygulanabilir. Bu şekilde çalıştırma, denkleştirme dönemi sonunda ortalama kırk beş saati aşmadığı sürece fazla çalışma sayılmaz.

Fazla çalışma (m. 41): Kanunda yazılı koşullar çerçevesinde haftalık kırk beş saati aşan çalışmalardır. Her bir saat fazla çalışma için verilecek ücret, normal çalışma ücretinin saat başına düşen tutarının yüzde elli yükseltilmesi suretiyle ödenir. İşçinin fazla çalışma yapması için, kural olarak işçinin onayının alınması gerekir. Fazla çalışma süresinin toplamı bir yılda 270 saati geçemez. İşçi, fazla çalışma karşılığı zamlı ücret yerine, çalıştığı her saat için bir saat otuz dakika serbest zamanı, altı ay içinde kullanmayı da tercih edebilir.

Fazla sürelerle çalışma (m. 41): Haftalık çalışma süresinin sözleşmelerle kırk beş saatin altında belirlendiği hâllerde, bu çalışma süresini aşan ve kırk beş saate kadar yapılan çalışmalardır; bu çalışmanın her saati için verilecek ücret, normal çalışma ücretinin saat başına düşen miktarının yüzde yirmi beş yükseltilmesiyle ödenir.

Gece çalışması (m. 69): Çalışma hayatında "gece" en geç saat 20.00'de başlayarak en erken saat 06.00'ya kadar geçen ve her hâlde en fazla on bir saat süren dönemdir. İşçilerin gece çalışma süresi yedi buçuk saati geçemez; bu sınırlama emredicidir ve postalar hâlinde işçi çalıştırılan işyerlerinde de geçerlidir. Gece çalıştırılan işçilerin sağlık gözetiminden geçirilme gibi ek güvenceleri de kanunda düzenlenmiştir.

Ara dinlenme (m. 68): Günlük çalışma süresi içinde işçiye, dört saat veya daha kısa süreli işlerde on beş dakika, dört saatten fazla ve yedi buçuk saate kadar (yedi buçuk saat dâhil) süreli işlerde otuz dakika, yedi buçuk saatten fazla süreli işlerde bir saat ara dinlenmesi verilir. Ara dinlenmeleri, çalışma süresinden sayılmaz ve işçiye bu süreyi işyerinde geçirme zorunluluğu getirilemez.

Hafta tatili (m. 46): İş Kanunu kapsamına giren işyerlerinde, işçilere tatil gününden önce m. 63'e göre belirlenen iş günlerinde çalışmış olmaları koşuluyla yedi günlük bir zaman dilimi içinde kesintisiz en az yirmi dört saat dinlenme (hafta tatili) verilir. Çalışılmayan hafta tatili günü için işçinin ücreti, çalışmış gibi tam olarak ödenir; işçi bu günde çalıştırılırsa ayrıca fazla çalışma/zamlı ücret hükümleri gündeme gelir.

Ulusal bayram ve genel tatil günleri (2429 sayılı Kanun): Bu günlerde çalışılıp çalışılmayacağı toplu iş sözleşmesi veya iş sözleşmesiyle kararlaştırılabilir; kararlaştırılmamışsa işçinin onayı aranır. Bu günlerde çalışılmasa dahi işçiye bir günlük ücreti tam olarak ödenir; işçi bu günlerde çalıştırılırsa, ayrıca bir günlük ücret daha ödenir (yani toplam iki yevmiye).

Yıllık ücretli izin (m. 53-60): İşyerinde en az bir yıl çalışmış olan işçilere yıllık ücretli izin verilir. Hizmet süresi bir yıldan beş yıla kadar (beş yıl dâhil) olanlara on dört gün, beş yıldan fazla on beş yıldan az olanlara yirmi gün, on beş yıl (dâhil) ve daha fazla olanlara yirmi altı gün yıllık ücretli izin verilir. On sekiz ve daha küçük yaştaki işçilerle elli ve daha yukarı yaştaki işçilere verilecek yıllık ücretli izin süresi yirmi günden az olamaz. Yer altı işlerinde çalışan işçilerin yıllık izin süreleri dörder gün artırılarak uygulanır. Yıllık izin süreleri iş sözleşmeleri ve toplu iş sözleşmeleriyle artırılabilir, ancak azaltılamaz; işçi bu haktan iş sözleşmesi devam ettiği sürece feragat edemez ve izin ücrete dönüştürülemez (iş sözleşmesinin sona ermesi hâlinde kullanılmayan izin süresine ait ücretin ödenmesi istisnadır).

Analık izni ve süt izni (m. 74): Kadın işçilerin doğumdan önce sekiz ve doğumdan sonra sekiz hafta olmak üzere toplam on altı haftalık süre için çalıştırılmamaları esastır; çoğul gebelik hâlinde doğumdan önceki sekiz haftalık süreye iki hafta daha eklenir. Sağlık durumu uygun olan kadın işçi, doktor raporuyla doğumdan önceki üç haftaya kadar işyerinde çalışabilir; bu durumda çalıştığı süreler doğum sonrası izin süresine eklenir. Kadın işçinin doğum sonrasındaki en az altı haftalık dinlenme süresini kullanması zorunludur; bu süre sonunda kadın işçi isterse belirli koşullarla kısmi süreli çalışma hakkından yararlanabilir. Kadın işçilere bir yaşından küçük çocuklarını emzirmeleri için günde toplam bir buçuk saat süt izni verilir; işçi bu süreyi hangi saatlerde ve kaça bölerek kullanacağını kendisi belirler ve bu süre günlük çalışma süresinden sayılır.

Diğer ücretli izinler (m. Ek 2): İşçiye; evlenmesi veya evlat edinmesi ya da ana veya babasının, eşinin, kardeşinin veya çocuğunun ölümü hâlinde üç gün, eşinin doğum yapması hâlinde beş gün, engelli veya sürekli hastalık taşıyan çocuğunun tedavisinde hekim raporuna dayalı olarak yılda toplam on güne kadar ücretli izin verilir.

Ücretin ödenmesi ve zamanaşımı (m. 32): Ücret, kural olarak Türk parasıyla ödenir ve iş sözleşmeleri veya toplu iş sözleşmeleriyle ödeme süresi bir haftaya kadar indirilebilir; ancak ücret en geç ayda bir ödenir. Ücreti ödeme gününden itibaren yirmi gün içinde mücbir bir neden dışında ödenmeyen işçi, iş görme borcunu yerine getirmekten kaçınabilir; bu, toplu bir hareketle yapılsa dahi kanunda öngörülen anlamda grev sayılmaz ve işçilerin bu nedenle iş sözleşmeleri feshedilemez, yerlerine yeni işçi alınamaz. Gününde ödenmeyen ücretler için mevduata uygulanan en yüksek faiz oranı uygulanır. İşçi ücreti, fazla çalışma, hafta tatili, genel tatil ücreti gibi alacaklar dâhil olmak üzere ücret alacaklarında zamanaşımı süresi beş yıldır.