KPSS A Hukuk İş Sözleşmesi ve Türleri konu anlatımı

İş sözleşmesi, 4857 sayılı İş Kanunu'nun 8. maddesinde "bir tarafın (işçi) bağımlı olarak iş görmeyi, diğer tarafın (işveren) da ücret ödemeyi üstlenmesinden oluşan sözleşme" olarak tanımlanır. İş sözleşmesi, kanunda aksi belirtilmedikçe özel bir şekle tabi değildir; ancak süresi bir yıl ve daha fazla olan sözleşmelerin yazılı yapılması zorunludur. Kanun koyucu, işçiyi koruma amacıyla sözleşme türleri arasında bir hiyerarşi kurmuş ve İş Kanunu m. 11 uyarınca iş sözleşmelerinin aksi belirtilmedikçe belirsiz süreli sayılacağını öngörmüştür. Bu konu; belirli-belirsiz süreli, tam-kısmi süreli, çağrı üzerine çalışma, deneme süreli ve takım sözleşmesi ayrımlarının doğru kurulmasını ve her türün kendine özgü sonuçlarının (fesih, tazminat, eşit davranma) bilinmesini gerektirir.

Belirsiz süreli iş sözleşmesi: İş ilişkisinin bir süreye bağlı olmadığı sözleşmedir; kanunun kural olarak öngördüğü ve işçiyi en çok koruyan türdür. İş güvencesi hükümleri ile kıdem/ihbar tazminatı rejimi asıl olarak bu tür sözleşmeler esas alınarak kurulmuştur.

Belirli süreli iş sözleşmesi (m. 11): Belirli bir sürenin geçmesiyle veya belirli bir işin tamamlanması yahut belirli bir olgunun ortaya çıkması gibi objektif koşullara bağlı olarak yapılan sözleşmedir. Belirli süreli iş sözleşmesi kurabilmek için objektif neden aranması, işçinin belirsiz süreli sözleşmenin sağladığı iş güvencesi ve kıdeme bağlı haklardan mahrum bırakılmasının önüne geçmek içindir. Esaslı bir neden olmadıkça birden fazla üst üste (zincirleme) belirli süreli sözleşme yapılamaz; zincirleme yapılırsa sözleşme baştan itibaren belirsiz süreli sayılır. Mevsimlik işler, belirli bir projenin yürütülmesi, asıl işçinin askerlik/doğum izni gibi nedenlerle geçici olarak yerine bakılması objektif neden örnekleridir.

Belirli-belirsiz süreli ayrımının sonuçları: Belirli süreli sözleşmelerde, sözleşme süresinin sonunda kendiliğinden sona erer; taraflardan birinin bildirimde bulunmasına gerek yoktur ve kural olarak kıdem-ihbar tazminatı doğmaz (süre sonunda kendiliğinden sona erme bir fesih değildir). Belirli süreli sözleşme süresinden önce haksız olarak feshedilirse, işçi kalan süreye ait ücreti isteyebilir (BK genel hükümleri çerçevesinde, sadakat yükümü ile sınırlı olarak). Belirli süreli çalışan işçi de eşit davranma ilkesi gereği, sırf sözleşmesinin süreli olması nedeniyle belirsiz süreli çalışan emsaline göre farklı işleme tabi tutulamaz.

Kısmi süreli iş sözleşmesi (m. 13): İşçinin normal haftalık çalışma süresinin, tam süreli iş sözleşmesiyle çalışan emsal işçiye göre önemli ölçüde daha az belirlendiği sözleşmedir; uygulamada emsal işçinin çalışma süresinin üçte ikisinden daha az olan çalışma kısmi süreli sayılır. Kısmi süreli çalışan işçi, çalıştığı süreye orantılı olmayan bir biçimde tam süreli emsaline göre farklı işleme tabi tutulamaz; ancak çalışma süresiyle orantılı farklılıklar (ücret, izin gibi) eşit davranma ilkesine aykırılık oluşturmaz. İşveren, işçinin rızası olmadan tam süreliyi kısmi süreliye veya kısmi süreliyi tam süreliye çeviremez; işçinin böyle bir talebi varsa işveren, boş yer bulunması hâlinde önceliği bu işçiye tanımak ve talebini kayda almakla yükümlüdür.

Çağrı üzerine çalışma (m. 14): Yazılı sözleşmeyle işçinin, ihtiyaç hâlinde iş görme edimini yerine getireceğini üstlendiği bir kısmi süreli çalışma biçimidir. Hafta, ay veya yıl gibi bir zaman dilimi içinde işçinin ne kadar süreyle çalışacağı taraflarca belirlenmemişse, haftalık çalışma süresi 20 saat kararlaştırılmış sayılır. İşveren, işçiden iş görmesini istediğinde bunu, aksi kararlaştırılmadıkça 4 gün önceden bildirmek zorundadır; çağrı üzerine gelmeyen işçi çalışmaya zorlanamaz. Günlük çağrı ile çalıştırma, aksi kararlaştırılmadıkça günde en az 4 saat üst üste yapılmalıdır.

Deneme süreli iş sözleşmesi (m. 15): Taraflar, iş sözleşmesine bir deneme kaydı koyabilir; bu sürenin üst sınırı 2 aydır, toplu iş sözleşmeleriyle en çok 4 aya kadar uzatılabilir. Deneme süresi içinde taraflardan her biri iş sözleşmesini bildirim süresine gerek olmaksızın ve tazminatsız feshedebilir; ancak işçinin çalıştığı günler için ücret ve diğer hakları saklıdır. Deneme kaydı, belirli veya belirsiz süreli, tam veya kısmi süreli sözleşmelerin herhangi birine eklenebilir; deneme süresinin varlığı sözleşmenin türünü değiştirmez.

Takım sözleşmesi (m. 16): Birden çok işçinin meydana getirdiği bir takımı temsilen bu işçilerden birinin, takım kılavuzu sıfatıyla işverenle yaptığı sözleşmedir. Sözleşmede her işçinin alacağı ücret ayrı ayrı gösterilmelidir; aksi hâlde sözleşme geçerli sayılmaz. Takım sözleşmesiyle işe alınan işçilerle işveren arasında da ayrı ayrı iş sözleşmesi ilişkisi kurulmuş olur; ücretler işverence her işçiye ayrı ayrı ödenir.

Uzaktan çalışma (m. 14/4-5): İşçinin, işveren tarafından oluşturulan iş organizasyonu kapsamında iş görme edimini evinde ya da teknolojik iletişim araçları ile işyeri dışında yerine getirmesi esasına dayalı ve yazılı olarak kurulan iş ilişkisidir. Uzaktan çalışmada işçinin yaptığı işin niteliği dikkate alınarak iş sözleşmesinde; işin tanımı, yapılma şekli, süresi ve yeri, ücret ve ücretin ödenmesine ilişkin hususlar, işveren tarafından sağlanan ekipman ve bunların korunmasına ilişkin yükümlülükler, işverenin işçiyle iletişim kurması ile genel ve özel çalışma şartlarına ilişkin hükümler yer alır.