KPSS A Hukuk Toplu İş Hukuku konu anlatımı

Toplu iş hukuku, bireysel iş ilişkisinin aksine, işçi ve işveren topluluklarının (sendikaların) karşı karşıya geldiği ilişkileri düzenler ve temel olarak 6356 sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu'nda yer alır. Bu alanın üç temel sütunu vardır: sendika özgürlüğü ve güvencesi, toplu iş sözleşmesi (kurulması, yetki, hükümleri) ve grev-lokavt (barışçıl çözüm yolları tükendiğinde başvurulan mücadele araçları). KPSS'de bu konu, sendikal ayrımcılık yasağı, toplu iş sözleşmesi yetki şartları ve grev-lokavt yasakları/ertelenmesi üzerinden somut olaylarla sıkça sorulur.

Sendika (m. 2): İşçilerin veya işverenlerin çalışma ilişkilerinde, ortak ekonomik ve sosyal hak ve çıkarlarını korumak ve geliştirmek için en az yedi işçi veya işverenin bir araya gelerek bir işkolunda faaliyette bulunmak üzere oluşturdukları tüzel kişiliğe sahip kuruluşlardır. Sendikalar, işkolu esasına göre kurulur; bir işyerinde veya işletmede değil, o işyerinin girdiği işkolunda faaliyet gösterirler.

Sendika üyeliği: İşçi sayılan ve on beş yaşını dolduran herkes, sendikaya üye olabilir. Üyelik, elektronik ortamda (e-Devlet kapısı üzerinden) yapılan başvuru ile kazanılır. Üyelikten çekilme de elektronik başvuru ile yapılır ve bildirim tarihinden itibaren bir ay sonra geçerlilik kazanır; bu süre işçinin ayrılma iradesinin ciddiyetini denetlemek amacıyla öngörülmüştür.

Sendika güvencesi (m. 25): İşçilerin işe alınmaları, belli bir sendikaya girmeleri veya girmemeleri ya da belli bir sendikadaki üyeliklerini sürdürmeleri veya üyelikten çekilmeleri şartına bağlı tutulamaz. İşveren, bir işçiyi işe alırken sendika üyeliği nedeniyle ayrımcılık yaparsa, işe alınmayan işçiye dört aylık ücreti tutarında tazminat ödenir. İş sözleşmesinin devamı sırasında işçinin sendikaya üye olması veya sendikal faaliyette bulunması nedeniyle işten çıkarılması hâlinde ise işçiye ödenecek sendikal tazminat işçinin bir yıllık ücretinden az olamaz. İş güvencesi kapsamındaki bir işçi sendikal nedenle feshedilirse, hem işe iade davası açabilir hem de bu davadan bağımsız olarak sendikal tazminat talep edebilir; bu iki talep birbirini dışlamaz.

Toplu iş sözleşmesi (TİS) (m. 2, m. 33-46): İş sözleşmesinin yapılması, içeriği ve sona ermesine ilişkin hususları düzenlemek üzere işçi sendikası ile işveren sendikası veya sendika üyesi olmayan işveren arasında yapılan sözleşmedir. TİS, işyeri düzeyinde veya birden fazla işyerini kapsayan işletme düzeyinde yapılabilir; ayrıca bir işveren sendikasının, kendi üyesi olan işverenlerden en az ikisi adına yaptığı grup toplu iş sözleşmesi de mümkündür.

Yetki şartları (m. 41): Bir işçi sendikasının toplu iş sözleşmesi yapabilmesi için, kurulu bulunduğu işkolunda çalışan işçilerin en az yüzde birini (işkolu barajı) ve toplu iş sözleşmesinin kapsayacağı işyeri veya işyerlerinde çalışan işçilerin yarıdan fazlasını üye kaydetmiş olması gerekir. Bu iki şart birlikte gerçekleşmedikçe yetki belgesi alınamaz.

Toplu iş sözleşmesinin süresi ve hükümleri: Toplu iş sözleşmesi en az bir, en çok üç yıl süreli olarak yapılabilir; süresi bitmeden değiştirilemez, kısaltılamaz veya uzatılamaz. TİS'in iş sözleşmesinin içeriğine ilişkin (normatif) hükümleri, doğrudan ve emredici bir etkiye sahiptir; iş sözleşmesinde bu hükümlere aykırı olan ve işçi aleyhine olan hükümlerin yerini alır. Ancak iş sözleşmesindeki hüküm işçi lehine ise bu hüküm geçerliliğini korur; buna lehe şart ilkesi denir.

Teşmil (m. 39): Cumhurbaşkanı, işkolunda uygulanan bir toplu iş sözleşmesinin hükümlerini, kanunda öngörülen şartların gerçekleşmesi hâlinde, o işkolundaki diğer işveren ve işçilere de uygulanır hâle getirebilir; buna teşmil denir.

Grev (m. 58): İşçilerin, topluca çalışmamak suretiyle işyerinde faaliyeti durdurmak veya işin niteliğine göre önemli ölçüde aksatmak amacıyla, aralarında anlaşarak veya bir kuruluşun aynı amaçla topluca çalışmamaları için verdiği karara uyarak işi bırakmalarıdır. Bu unsurları taşımayan toplu eylemler (iş yavaşlatma, verimi düşürücü direnişler) kanunda ayrıca "kanun dışı grev" olarak nitelendirilir.

Lokavt: İşverenin, işyerinde faaliyetin tamamen durmasına sebep olacak şekilde, kendi kararıyla işçilerin topluca işten uzaklaştırılmasıdır.

Kanuni grev ve lokavt kararı: Toplu iş sözleşmesi görüşmelerinin uyuşmazlıkla sonuçlanması ve bunu izleyen arabuluculuk sürecinin de sonuçsuz kalması üzerine, yetkili işçi sendikası grev kararı, işveren veya işveren sendikası da lokavt kararı alabilir. Alınan grev kararı, kanunda öngörülen süre (altmış gün) içinde uygulamaya konulmazsa, kanunda sayılan istisnalar dışında, sendikanın yetkisi ve grev kararını uygulama hakkı düşer.

Grev ve lokavt yasakları (m. 62): Can ve mal kurtarma işlerinde, cenaze işlerinde ve su, elektrik, doğal gaz, petrol üretimi, tasfiyesi ve dağıtımı gibi kesintisiz sürdürülmesi gereken temel hizmetlerde grev ve lokavt yapılamaz; bu işyerlerinde çıkan uyuşmazlıklar Yüksek Hakem Kurulu tarafından çözülür.

Grev ve lokavtın ertelenmesi (m. 63): Cumhurbaşkanı, genel sağlığı veya millî güvenliği bozucu nitelikte gördüğü bir grev veya lokavtı altmış gün süreyle erteleyebilir. Erteleme süresi sonunda taraflar arasında anlaşma sağlanamazsa, uyuşmazlık Yüksek Hakem Kurulu tarafından çözülür ve bu Kurulun kararları toplu iş sözleşmesi hükmündedir.

Grev sırasında iş sözleşmesinin durumu ve grev kırıcı yasağı: Kanuni bir grev kararının uygulanması sürecinde, grev yapan işçilerin iş sözleşmeleri feshedilmiş sayılmaz; sözleşme askıda kalır. İşveren, grev uygulanan işyerinde, işten ayrılan veya greve katılan işçilerin yerine, kanunda sayılan sınırlı istisnalar (işyerinin güvenliğinin sağlanması, mallarının korunması gibi) dışında yeni işçi alamaz ve başka işçi çalıştıramaz. Kanun dışı bir grev veya lokavta katılan işçilerin iş sözleşmeleri, işveren tarafından haklı nedenle feshedilebilir.