KPSS A Hukuk İş Hukukunun Temel Kavramları konu anlatımı

İş hukukunun temel kavramları, 4857 sayılı İş Kanunu'nun 2. maddesinde tanımlanan "işçi", "işveren", "işyeri", "işveren vekili" ve "alt işveren" kavramları etrafında şekillenir. Bu kavramların doğru sınırlarını çizmek, hem uygulamada hem de KPSS'de sorulan hemen her sorunun temelini oluşturur; çünkü Kanun'un koruyucu hükümlerinin kime, hangi işyerinde ve hangi kapsamda uygulanacağı bu tanımlara bağlıdır. Konunun kalbinde "bağımlılık" unsuru yer alır: iş sözleşmesini diğer iş görme sözleşmelerinden (vekâlet, eser, adi ortaklık) ayıran temel özellik, işçinin işverenin emir ve talimatları altında, onun belirlediği yer ve zamanda çalışmasıdır.

İşçi: Bir iş sözleşmesine dayanarak çalışan gerçek kişidir (İş K. m. 2/1). İşçi sıfatının kazanılması için sözleşmenin yazılı olması şart değildir; belirleyici olan fiilen bağımlı çalışmanın varlığıdır.

İşveren: İşçi çalıştıran gerçek veya tüzel kişi ya da tüzel kişiliği olmayan kurum ve kuruluşlardır (m. 2/1). Dernek, vakıf, apartman yönetimi gibi tüzel kişiliği bulunmayan oluşumlar da işçi çalıştırdıkları takdirde işveren sıfatını taşır.

İşyeri: İşveren tarafından mal veya hizmet üretmek amacıyla maddi olan ve olmayan unsurlar ile işçinin birlikte örgütlendiği birimdir. İşverenin işyerinde ürettiği mal veya hizmet ile nitelik yönünden bağlılığı bulunan ve aynı yönetim altında örgütlenen yerler (dinlenme, çocuk emzirme, yemek, uyku, yıkanma, muayene ve bakım, beden ve mesleki eğitim ve avlu gibi diğer eklentiler) ile araçlar da işyerinden sayılır (m. 2/2-3). İşyeri, işletmenin ve işin gereklerine göre asıl işe yardımcı işlerin yürütüldüğü yerleri de kapsar; bir işverenin işyerlerinde ürettiği mal ve hizmet ile nitelik yönünden bağlılığı bulunan ve aynı yönetim altında örgütlenen işyerlerine bağlı yerler ile işyerinin bağlı bulunduğu işletme, işyerinden sayılır.

İşveren vekili: İşveren adına hareket eden ve işin, işyerinin ve işletmenin yönetiminde görev alan kimselerdir (m. 2/4). İşveren vekilinin bu sıfatla işçilere karşı işlem ve yükümlülüklerinden doğrudan işveren sorumludur; işveren vekilliği sıfatı, işçilere tanınan hak ve yükümlülükleri ortadan kaldırmaz — işveren vekili de kural olarak işçi sayılır ve İş Kanunu'nun koruyucu hükümlerinden (iş güvencesi hükümleri hariç, belirli koşullarla) yararlanır.

Alt işveren (taşeron): Bir işverenden, işyerinde yürüttüğü mal veya hizmet üretimine ilişkin yardımcı işlerde veya asıl işin bir bölümünde işletmenin ve işin gereği ile teknolojik nedenlerle uzmanlık gerektiren işlerde iş alan ve bu iş için görevlendirdiği işçilerini sadece bu işyerinde aldığı işte çalıştıran diğer işverendir (m. 2/6). Asıl işveren-alt işveren ilişkisinin geçerli sayılması için asıl işin bir bölümünün alt işverene verilmesinde işletmenin ve işin gereği ile teknolojik nedenlerin bulunması aranır; aksi hâlde muvazaa (danışıklı işlem) söz konusu olur. Kanun, daha önce o işyerinde çalıştırılan bir kimsenin, işveren tarafından değişik ad altında alt işveren olarak gösterilmesini ve gerçekte asıl işverene ait bir işyerinde asıl işveren adına asıl iş görülüyormuş gibi göstermeyi açıkça yasaklamıştır (m. 2/7). Muvazaalı bir alt işverenlik ilişkisinde işçiler başlangıçtan itibaren asıl işverenin işçisi sayılır.

Asıl işverenin sorumluluğu: Asıl işveren, alt işverenin işçilerine karşı o işyeriyle ilgili olarak bu Kanundan, iş sözleşmesinden veya alt işverenin taraf olduğu toplu iş sözleşmesinden doğan yükümlülüklerinden alt işveren ile birlikte müteselsilen (zincirleme) sorumludur. Bu sorumluluk yalnızca o işyerinde yapılan işle sınırlıdır; alt işverenin başka işyerlerindeki işçileriyle ilgili borçlarını kapsamaz.

İşletme: Aynı işverene ait, işyerlerinin bağlı olduğu ve işyerlerinden daha üst düzeyde bir organizasyon birimidir; bir işverenin birden fazla işyeri bir işletmeyi oluşturabilir.

Bağımlılık unsuru: İş sözleşmesini vekâlet ve eser sözleşmesinden ayıran temel ölçüt, işçinin hukuki bağımlılık içinde, işverenin talimatlarına uyarak, onun belirlediği organizasyon içinde iş görmesidir. Bağımsız çalışan (serbest meslek sahibi, esnaf) kişiler iş hukuku anlamında işçi sayılmaz.