KPSS A Hukuk Sosyal Güvenlik Hukuku konu anlatımı

Sosyal güvenlik hukuku, iş hukukunu tamamlayan ve çalışma hayatında karşılaşılan risklere (hastalık, kaza, yaşlılık, ölüm) karşı toplumsal dayanışma esasına dayalı bir koruma sağlayan hukuk dalıdır. Türkiye'de bu alanın temel kanunu, farklı statülerdeki sigortalıları (işçi, esnaf, kamu görevlisi) tek bir çatı altında toplayan 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu'dur. KPSS'de bu konu; sigortalılık statüleri, sigorta kolları, iş kazası ve meslek hastalığının tanımı, sigortalılığın başlangıcı ve aylıklara hak kazanma şartları üzerinden sorulur.

Sigortalılık statüleri (m. 4): 5510 sayılı Kanun, önceki dönemin SSK, Bağ-Kur ve Emekli Sandığı ayrımını tek çatı altında toplamıştır: 4/a bendi, hizmet akdine (iş sözleşmesine) tabi olarak çalışanları (eski SSK sigortalıları); 4/b bendi, kendi adına ve hesabına bağımsız çalışanları, yani esnaf, tacir, serbest meslek sahiplerini (eski Bağ-Kur sigortalıları); 4/c bendi ise kamu idarelerinde çalışan memur ve diğer kamu görevlilerini (eski Emekli Sandığı iştirakçileri) kapsar.

Sigorta kolları: 5510 sayılı Kanun, sigorta kollarını kısa ve uzun vadeli olarak ikiye ayırır. Kısa vadeli sigorta kolları: iş kazası ve meslek hastalığı, hastalık ve analık sigortasıdır; bu kolların primi tamamen işveren tarafından karşılanır. Uzun vadeli sigorta kolları: malullük, yaşlılık ve ölüm sigortasıdır; bu kolların primi işveren ve sigortalı arasında paylaştırılır. Bunlara ek olarak genel sağlık sigortası, ayrı bir sigorta kolu olarak düzenlenmiş olup toplumun tamamının sağlık hizmetlerinden yararlanmasını amaçlar.

İş kazası (m. 13): Sigortalının; işyerinde bulunduğu sırada, işveren tarafından yürütülmekte olan iş nedeniyle, görevli olarak işyeri dışında başka bir yere gönderilmesi nedeniyle asıl işini yapmaksızın geçen zamanlarda, emziren kadın sigortalının çocuğuna süt vermek için ayrılan zamanlarda ya da işverence sağlanan bir taşıtla işin yapıldığı yere toplu olarak götürülüp getirilmesi sırasında meydana gelen ve sigortalıyı hemen veya sonradan bedenen ya da ruhen engelli hâle getiren olaydır. Bu sayım sınırlı (numerus clausus) niteliktedir; olayın bu hâllerden birine uyması gerekir.

Meslek hastalığı (m. 14): Sigortalının çalıştığı veya yaptığı işin niteliğinden dolayı tekrarlanan bir sebeple veya işin yürütüm şartları yüzünden uğradığı geçici veya sürekli hastalık, bedensel veya ruhsal engellilik hâlleridir. İş kazasından farklı olarak meslek hastalığı, ani bir olaydan değil, işin sürekli icrasından kaynaklanan bir süreçten doğar.

Sigortalılığın bildirimi ve başlangıcı: İşveren, 4/a kapsamındaki sigortalıyı, çalışmaya başlamadan en az bir gün önce Kuruma bildirmekle yükümlüdür (bazı sektörlerde işe başlanılan gün bildirim yapılabilir). Ancak sigortalılık, işverenin bu bildirim yükümlülüğünü yerine getirip getirmediğine bağlı değildir; sigortalılık, fiilen çalışmanın başladığı tarihte kendiliğinden başlar ve Kurum bildirim yapılmasa dahi çalışmanın varlığını sonradan tespit edebilir.

Malullük aylığı (m. 25-27): Sigortalının, çalışma gücünün veya iş kazası ya da meslek hastalığı sonucu meslekte kazanma gücünün en az yüzde altmışını kaybetmiş olması, en az on yıldan beri sigortalı bulunması ve toplam 1800 gün malullük, yaşlılık ve ölüm sigortaları primi bildirilmiş olması şartıyla malullük aylığına hak kazanılır. Başkasının bakımına muhtaç derecede malul olan sigortalılar için sigortalılık süresi şartı aranmaksızın 1800 günlük prim şartı yeterli görülür.

Ölüm sigortası: Sigortalının ölümü hâlinde hak sahiplerine (eş, çocuk, ana-baba) aylık bağlanabilmesi için sigortalının, ölüm tarihine kadar en az 1800 gün malullük, yaşlılık ve ölüm sigortaları primi bildirilmiş olması ya da en az beş yıldan beri sigortalı bulunup toplam 900 gün prim ödemiş olması gerekir.

Yaşlılık aylığı: Yaşlılık aylığına hak kazanabilmek için yaş, sigortalılığın başlangıç tarihi ve prim ödeme gün sayısı unsurlarının kanunda öngörülen şekilde birlikte gerçekleşmesi gerekir. Yaş şartları, kanundaki geçiş hükümleri uyarınca sigortalının işe giriş tarihine göre kademeli olarak farklılık gösterebilir.

Primlerin ödenmesi: Sigorta primleri işveren ve sigortalı hisseleri olarak ayrılır; ancak primlerin tamamının Kuruma ödenmesinden işveren sorumludur; işveren, sigortalı hissesini işçinin ücretinden keserek kendi hissesiyle birlikte Kuruma yatırır. Kısa vadeli sigorta kolları priminin tamamı işverence karşılanır; uzun vadeli sigorta kolları ile genel sağlık sigortası primlerinde ise işveren ve sigortalı payları ayrı ayrı belirlenmiştir.

İş kazasının bildirimi: İşveren, iş kazasını, kazanın meydana geldiği yer ile ilgili kolluk kuvvetlerine derhâl, Sosyal Güvenlik Kurumuna ise kazadan sonraki üç iş günü içinde bildirmekle yükümlüdür; kazanın işverenin kontrolü dışındaki yerlerde meydana gelmesi hâlinde bu süre, işverenin durumu öğrendiği tarihten itibaren işler.

Kurumun rücu hakkı: İş kazası veya meslek hastalığı, işverenin kastı veya işçi sağlığı ve iş güvenliği mevzuatına aykırı bir hareketi ya da suç sayılan bir hareketi sonucu meydana gelmişse, Kurum tarafından sigortalıya veya hak sahiplerine yapılan harcamalar ile bağlanan gelirlerin başlangıç değerleri, işverenin kusuru oranında kendisine rücu edilir. Rücu, işverenin kusuru bulunmayan hâllerde söz konusu olmaz; kusur oranı mahkemece belirlenir.