KPSS A İktisat Bankacılık Sistemi ve Finansal Piyasalar konu anlatımı

Finansal sistem, tasarruf fazlası olan birimlerden (çoğunlukla hanehalkları) fon açığı olan birimlere (firmalar, devlet) kaynak aktaran piyasa ve kurumlardan oluşur. Fon aktarımı iki yolla gerçekleşir: doğrudan finansmanda fon kullanıcısı tahvil veya hisse senedi ihraç ederek tasarruf sahibinden fonu doğrudan alır; dolaylı finansmanda ise banka gibi bir finansal aracı araya girer, mevduat toplar ve kredi verir.

Bankalar; işlem maliyetlerini düşürerek, riski paylaştırarak (çeşitlendirme), vade dönüşümü yaparak (kısa vadeli mevduatı uzun vadeli krediye çevirme) ve asimetrik bilgi sorunlarını (ters seçim ve ahlaki tehlike) azaltarak ekonomide merkezî bir rol oynar. Ancak vade ve likidite uyumsuzluğu bankaları banka hücumlarına açık hâle getirir; bu nedenle bankacılık, sermaye yeterliliği, likidite kuralları, mevduat sigortası ve denetim gibi düzenlemelere tabidir.

Finansal piyasaların sınıflandırılması

Türev ürünler

Bankanın bilançosu ve performansı

Bankacılık riskleri

Kredi riski (borçlunun geri ödememesi), likidite riski (mevduat çekilişlerinin karşılanamaması), faiz riski (vade uyumsuzluğu nedeniyle faiz değişiminin kârı etkilemesi), kur riski (döviz pozisyonu açığı), piyasa riski ve operasyonel risk.

Asimetrik bilgi

• Ters seçim (işlem öncesi): En çok borç almak isteyenler çoğu zaman en riskli olanlardır. Stiglitz–Weiss (1981): Faiz yükseldikçe güvenli borçlular piyasadan çekilir, riskliler kalır; bir noktadan sonra faiz artışı bankanın beklenen getirisini düşürür. Banka faizi artırmak yerine krediyi sınırlar; kredi tayınlaması dengede bile kalıcı olabilir.
• Ahlaki tehlike (işlem sonrası): Borçlunun fonu daha riskli işlerde kullanması. Mevduat sigortası ve "batamayacak kadar büyük" beklentisi bankalarda ahlaki tehlike doğurur.
• Çözümler: teminat, kredi taraması, izleme, sözleşme kısıtları, net değer (özkaynak) şartı.

Banka hücumu ve güvenlik ağı

Diamond–Dybvig (1983) modelinde bankalar likit olmayan uzun vadeli varlıkları likit mevduatla finanse eder. Mevduat sahipleri başkalarının para çekeceğini beklerse, ödeme gücü sağlam bir bankada bile kendini gerçekleştiren bir hücum oluşabilir (çoklu denge). Mevduat sigortası ve merkez bankasının son kredi mercii işlevi bu kötü dengeyi ortadan kaldırabilir; bedeli ise ahlaki tehlikedir.

Basel düzenlemeleri

Varlık fiyatlaması

Türkiye'de kurumsal yapı

Bankaların düzenlenmesi ve denetimi BDDK, sermaye piyasalarının düzenlenmesi SPK, mevduat sigortası ve sorunlu bankaların çözümlenmesi TMSF tarafından yürütülür. Bankalar; mevduat bankaları, katılım bankaları (faizsiz esaslı), kalkınma ve yatırım bankaları olarak sınıflandırılır.

Örnek 1 (Sermaye yeterliliği): Bir bankanın özkaynağı 60 milyon TL'dir. Varlıkları: 500 milyon TL ticari kredi (risk ağırlığı %100), 200 milyon TL konut kredisi (%50), 300 milyon TL devlet tahvili (%0).

Çözüm: Risk ağırlıklı varlıklar = 500 × 1 + 200 × 0,5 + 300 × 0 = 500 + 100 + 0 = 600 milyon TL. Sermaye yeterlilik rasyosu = 60 / 600 = %10; %8 alt sınırının üzerindedir. Toplam varlığa (1.000) bölmek yanlış olur.

Örnek 2 (Özkaynak kârlılığı): ROA %1,5 ve toplam varlık / özkaynak oranı 10 ise ROE kaçtır?

Çözüm: ROE = 1,5 × 10 = %15. Aynı ROA ile kaldıraç 12'ye çıkarsa ROE %18 olur; ancak özkaynak tamponu inceldiği için zarar karşılama gücü azalır.

Örnek 3 (Tahvil fiyatı): Nominal değeri 1.000 TL, yıllık kupon oranı %10, vadesi 1 yıl olan tahvil; piyasa faizi %12.

Çözüm: Vade sonunda 100 kupon + 1.000 anapara = 1.100 TL alınır. P = 1.100 / 1,12 ≈ 982,14 TL. Piyasa faizi kupon oranından yüksek olduğu için tahvil başabaşın altında fiyatlanır. Piyasa faizi %10 olsaydı fiyat tam 1.000 TL olurdu.

Örnek 4 (Gordon modeli): Gelecek yıl hisse başına 5 TL kâr payı bekleniyor; yatırımcıların istediği getiri %12, kâr payının sürekli büyüme hızı %2.

Çözüm: P₀ = 5 / (0,12 − 0,02) = 5 / 0,10 = 50 TL. İstenen getiri %14'e çıksaydı fiyat 5 / 0,12 ≈ 41,67 TL'ye düşerdi; iskonto oranı ile fiyat ters yönlüdür.