KPSS A İktisat Para Arzı ve Kaydi Para Yaratımı konu anlatımı

Para arzı, belirli bir anda ekonomide halkın (banka dışı kesimin) elinde bulunan ödeme araçlarının toplamıdır. Modern ekonomide para arzını üç aktör birlikte belirler: merkez bankası (parasal tabanı ve zorunlu karşılık oranını belirler), bankalar (ne kadar serbest rezerv tutacaklarına ve ne kadar kredi vereceklerine karar verir) ve halk (servetinin ne kadarını nakit, ne kadarını mevduat olarak tutacağına karar verir).

Merkez bankası doğrudan yalnızca parasal tabanı (rezerv para, yüksek güçlü para) yaratır. Ticari bankalar ise topladıkları mevduatın karşılık olarak ayırmadıkları kısmını kredi olarak kullandırır; kredi bir başka bankada yeniden mevduat olarak ortaya çıkar ve süreç zincirleme devam eder. Böylece bankacılık sistemi parasal tabanın katları büyüklüğünde kaydi (banka) para yaratır. Parasal taban ile para arzı arasındaki bu kat ilişkisine para çarpanı denir.

Parasal büyüklükler

• Tanımlar genişledikçe likidite azalır; M1'den M3'e gidildikçe "yakın para" niteliğindeki araçlar eklenir.

Merkez bankası bilançosu ve parasal taban

• Aktif: dış varlıklar (döviz ve altın rezervleri), iç varlıklar (kamuya ve bankalara açılan krediler, menkul kıymetler).
• Pasif: emisyon (dolaşımdaki banknot), bankaların rezervleri, kamu mevduatı vb.
• Merkez bankası döviz veya tahvil satın aldığında ya da bankalara kredi açtığında karşılığında rezerv yaratır, parasal taban artar. Döviz veya tahvil sattığında, bankalar kredilerini geri ödediğinde ya da Hazine'nin merkez bankasındaki mevduatı arttığında parasal taban azalır.

Basit mevduat çarpanı

Halk nakit tutmuyor (c = 0) ve bankalar serbest rezerv tutmuyorsa (e = 0):

• Mevduat çarpanı = 1 / rr: (rr: zorunlu karşılık oranı)
• Toplam mevduat artışı: ΔD = ΔR × (1 / rr)
• Bankaların yarattığı türev (ek) mevduat = toplam mevduat − ilk mevduat; toplam kredi artışı da bu tutara eşittir.

Genel para çarpanı

c = C / D (nakit tercih oranı), r = R / D = rr + e (zorunlu + serbest rezerv oranı) olmak üzere:

• m = (1 + c) / (c + r)
• M1 = m × B
• Mevduat: D = B / (c + r), nakit: C = c × D, rezerv: R = r × D.
• r < 1 olduğu sürece m > 1'dir.
• c artarsa: m küçülür (nakit sızıntısı), rr veya e artarsa m küçülür (rezerv sızıntısı).

Para arzının dışsallığı ve içselliği

Örnek 1 (Basit çarpan): Zorunlu karşılık oranı %20; halk nakit, bankalar serbest rezerv tutmuyor. Bir bankaya yeni 1.000 TL mevduat geliyor.

Çözüm: Mevduat çarpanı 1 / 0,20 = 5. Toplam mevduat 1.000 × 5 = 5.000 TL. Bankaların yarattığı türev mevduat (ve verdiği toplam kredi) 5.000 − 1.000 = 4.000 TL. Bu 1.000 TL halkın elindeki nakitten geldiyse nakit 1.000 azalır; M1'deki net artış 5.000 − 1.000 = 4.000 TL olur. Mevduat merkez bankasının halktan tahvil almasıyla yeni yaratılmışsa M1 5.000 TL artar.

Örnek 2 (Genel çarpan): B = 800 milyar TL, c = 0,25, rr = 0,10, e = 0,05.

Çözüm: r = 0,10 + 0,05 = 0,15. m = (1 + 0,25) / (0,25 + 0,15) = 1,25 / 0,40 = 3,125. M1 = 3,125 × 800 = 2.500 milyar TL. D = 800 / 0,40 = 2.000; C = 0,25 × 2.000 = 500; R = 0,15 × 2.000 = 300. Sağlama: C + R = 800 = B, C + D = 2.500 = M1.

Örnek 3 (Zorunlu karşılık değişikliği): B = 300, c = 0,2, e = 0. Zorunlu karşılık oranı %10'dan %20'ye çıkarılıyor.

Çözüm: Önce m = 1,2 / 0,3 = 4, M1 = 1.200. Sonra m = 1,2 / 0,4 = 3, M1 = 900. Para arzı 300 birim azalır.

Örnek 4 (Nakit tercihinin artması): B = 200, r = 0,10; c 0,10'dan 0,30'a çıkıyor.

Çözüm: Önce m = 1,1 / 0,2 = 5,5 ve M1 = 1.100. Sonra m = 1,3 / 0,4 = 3,25 ve M1 = 650. Parasal taban değişmediği hâlde para arzı yaklaşık %41 daralır. Friedman ve Schwartz, 1929–1933 Büyük Buhranı'nda para arzındaki çöküşü banka panikleriyle artan c ve e oranlarına bağlamıştır.