KPSS A İktisat Paranın Tanımı ve İşlevleri konu anlatımı

Para, mal ve hizmetlerin alım satımında ve borçların ödenmesinde genel kabul gören her türlü ödeme aracıdır. İktisatta paranın tanımı fizikî biçimine göre değil gördüğü işlevlere göre yapılır: "Para, para işlevi gören şeydir." Bu nedenle tarih boyunca tuz, sığır, deniz kabuğu, altın, gümüş, banknot, banka mevduatı ve elektronik kayıtlar para olarak kullanılabilmiştir.

Para ortaya çıkmadan önceki takas (trampa) ekonomisinde mallar doğrudan birbiriyle değiştirilir. Takasın üç temel sorunu vardır: (1) ihtiyaçların çifte çakışması (rastlaşması) zorunluluğu, yani elinde buğday olup kumaş isteyen kişinin, elinde kumaş olup buğday isteyen birini bulması gereği; (2) çok sayıda göreli fiyatın (takas oranının) izlenmesi; (3) bölünemeyen malların küçük miktarlarla değiştirilememesi ve değerin zaman içinde saklanamaması. Para, bu sorunları çözerek işlem ve bilgi maliyetlerini azaltır, uzmanlaşmayı ve işbölümünü mümkün kılar.

Para zaman içinde mal para → madenî para → temsilî (karşılıklı) kâğıt para → itibari (fiat) para → kaydi (banka) para → elektronik para çizgisinde gelişmiştir. Günümüz paraları, altına çevrilme vaadi taşımayan, değerini kanuni ödeme aracı olmasından ve halkın ihraç eden kuruma duyduğu güvenden alan itibari paralardır.

Paranın işlevleri

1. Değişim (mübadele) aracı: Para, alım ve satım işlemlerini birbirinden ayırır. Satıcı malını paraya çevirir, parayı daha sonra dilediği malla değiştirir. Çifte çakışma sorununu ortadan kaldıran işlev budur.
2. Hesap birimi (değer ölçüsü): Bütün malların değeri tek bir birimle ifade edilir. Göreli fiyatların karşılaştırılmasını kolaylaştırır, muhasebe ve ekonomik hesaplamayı mümkün kılar.
3. Değer saklama (biriktirme) aracı: Para, satın alma gücünü bugünden geleceğe taşır. Bu işlevi hisse senedi, tahvil, altın, gayrimenkul gibi başka varlıklar da görebilir; paranın farkı en likit varlık olmasıdır. Enflasyon, paranın bu işlevini ilk ve en fazla zayıflatan etkendir.
4. Ertelenmiş (vadeli) ödemeler standardı: Kredi, kira, ücret gibi gelecekte yapılacak ödemelerin tutarı para cinsinden belirlenir. Fiyatların beklenmedik biçimde artması bu işlevi bozar ve sabit nominal sözleşmelerde alacaklıdan borçluya servet transferi yaratır.

İlk iki işlev temel (asli), son ikisi türev (ikincil) işlevler olarak sınıflandırılır. Bunlar paranın statik işlevleridir. Para miktarındaki değişmelerin faiz, fiyatlar genel düzeyi, üretim, istihdam ve gelir dağılımı üzerinde etki doğurmasına ise paranın dinamik işlevi denir.

Takas oranı sayısı

• n malın bulunduğu takas ekonomisinde izlenmesi gereken göreli fiyat sayısı: n(n − 1) / 2
• Para, mallardan ayrı bir hesap birimi olarak kullanılırsa her mal için tek bir fiyat yeterlidir: n fiyat. (Mallardan biri para olarak seçilirse fiyat sayısı n − 1 olur.)

Paranın değeri (satın alma gücü)

• Paranın değeri, fiyatlar genel düzeyinin tersidir: paranın değeri = 1 / P
• Fiyatlar %g oranında artarsa satın alma gücü 1 − 1/(1 + g) oranında azalır. Fiyat artışı ile satın alma gücü kaybı eşit değildir.

Paranın taşıması gereken nitelikler

Genel kabul görme, taşınabilirlik, bölünebilirlik, dayanıklılık, homojenlik (her birimin aynı değerde olması), kıtlık (arzının kolayca ve maliyetsiz artırılamaması, taklit edilememesi) ve değer istikrarı.

Para türleri

Gresham Kanunu ve tersi

• Gresham Kanunu: "Kötü para iyi parayı kovar." İki madenin (altın ve gümüş) birlikte resmî para olduğu bimetalizmde, resmî (darphane) değişim oranı piyasa oranından farklılaşırsa, piyasada resmî değerinden daha değerli olan maden ("iyi para") eritilir, istiflenir ya da yurt dışına çıkarılır; dolaşımda resmî değeri piyasa değerinin üzerinde olan ("kötü para") kalır. Kanunun işlemesi için iki paranın sabit bir resmî oranda kabulünün zorunlu olması gerekir.
• Tersine Gresham (Thiers Kanunu): Yasal zorunluluk etkin değilse ve halk ödeme aracını seçmekte serbestse, yüksek enflasyonlu ülkelerde iyi para kötü parayı kovar; halk istikrarlı yabancı parayı tercih eder (para ikamesi / dolarizasyon).

Senyoraj

Devletin para basma tekelinden elde ettiği gelirdir. Klasik tanımıyla paranın nominal değeri ile üretim maliyeti arasındaki farktır; makro düzeyde para tabanındaki artışın reel değeri (ΔM / P) olarak ölçülür. Enflasyonla finansman durumunda para tutanların uğradığı satın alma gücü kaybına enflasyon vergisi denir.

Örnek 1 (Takas oranı): Bir takas ekonomisinde 20 mal vardır. Para (mallardan ayrı bir hesap birimi) kullanılmaya başlanırsa izlenmesi gereken fiyat sayısı kaç azalır?

Çözüm: Takasta fiyat sayısı 20 × 19 / 2 = 190. Parayla 20 fiyat yeterlidir. Azalış 190 − 20 = 170.

Örnek 2 (Satın alma gücü): Fiyatlar genel düzeyi bir yılda %60 artarsa paranın satın alma gücü yüzde kaç azalır?

Çözüm: Yeni satın alma gücü 1 / 1,60 = 0,625. Kayıp 1 − 0,625 = 0,375, yani %37,5. Fiyat artışı oranını (%60) doğrudan satın alma gücü kaybı sanmak tipik hatadır.

Örnek 3 (Gresham): Bimetal sistemde darphane oranı 1 altın = 15 gümüş, piyasa oranı 1 altın = 16 gümüştür.

Çözüm: Piyasada altın, darphanedekinden daha değerlidir (16 > 15); altın resmî olarak düşük değerlenmiştir. Altın sikkeler eritilip piyasada satılır ya da istiflenir; dolaşımda resmî değeri piyasa değerinin üzerinde olan gümüş kalır. İyi para altın, kötü para gümüştür.

Örnek 4 (Ertelenmiş ödeme ve beklenmeyen enflasyon): Bir banka %30 nominal faizle bir yıllık kredi veriyor. Yıl içinde enflasyon beklenenin çok üstünde, %40 gerçekleşiyor.

Çözüm: Gerçekleşen reel faiz (1,30 / 1,40) − 1 ≈ −%7,1. Alacaklı, verdiği paranın satın alma gücünü bile geri alamaz; servet borçlu lehine transfer olur. Bu, paranın ertelenmiş ödemeler standardı işlevinin enflasyonla bozulmasıdır.