KPSS A İktisat Uluslararası Para Sistemi konu anlatımı

Uluslararası para sistemi, ülkeler arasındaki ödemelerin hangi kurallar, kur düzenlemeleri, rezerv varlıkları ve kurumlar çerçevesinde yapılacağını belirleyen düzendir. İyi işleyen bir sistemden üç şey beklenir: dış dengesizliklerin giderilmesini sağlayan bir uyum mekanizması, dünya ticaretini destekleyecek yeterli likidite (rezerv) ve sisteme duyulan güven.

Tarihsel süreç şöyle özetlenebilir: klasik altın standardı (yaklaşık 1870–1914), savaşlar arası dönemde altın kambiyo standardı ve çöküşü, Bretton Woods ayarlanabilir sabit kur sistemi (1944 anlaşması, 1946–1971/73 uygulaması) ve 1973'ten itibaren dalgalı ve yönetimli dalgalı kurlar dönemi. Bu dönemlerin her biri imkânsız üçlü (sabit kur, serbest sermaye hareketi, bağımsız para politikası) içinde farklı bir tercihi temsil eder.

Klasik altın standardı

• Her ülke parasının değerini belirli miktarda altına bağlar; banknotlar altına serbestçe çevrilir, altın ihracı ve ithalatı serbesttir.

• İmkânsız üçlü açısından: sabit kur + serbest sermaye hareketi, bağımsız para politikasından vazgeçilir.

Savaşlar arası dönem

• Altın kambiyo standardı: Ülkeler rezervlerini altının yanı sıra altına çevrilebilen paralarla (sterlin, dolar) tutar.
• İngiltere 1925'te savaş öncesi paritesiyle (aşırı değerli) altına döndü, 1931'de terk etti.
• Büyük Buhran'da rekabetçi devalüasyonlar ve ticaret kısıtlamaları, yani komşuyu fakirleştir politikaları yaygınlaştı; dünya ticareti daraldı.

Bretton Woods sistemi

• 1944'te ABD'nin Bretton Woods kasabasında yapılan konferansta kuruldu. IMF ve Uluslararası İmar ve Kalkınma Bankası (Dünya Bankası) oluşturuldu.

• Sermaye hareketlerine kontrol uygulanıyordu. İmkânsız üçlü açısından: sabit kur + görece bağımsız para politikası, sermaye serbestliğinden vazgeçildi.

Çöküş ve sonrası

İmkânsız üçlü (trilemma)

Bir ülke sabit kur, serbest sermaye hareketi ve bağımsız para politikası hedeflerinden en fazla ikisini aynı anda sağlayabilir.

Kur rejimi seçenekleri ve optimum para alanı

Döviz krizi modelleri

Örnek 1 (Altın noktaları): 1 ons altın ABD'de 20 $, İngiltere'de 4 £'dir. 1 £ değerindeki altını iki ülke arasında taşımanın maliyeti 0,02 $'dır.

Çözüm: Darphane paritesi 20 / 4 = 5 $/£. Kur 5,02 $'ı aşarsa ABD'li ithalatçı sterlin satın almak yerine altın gönderir; 4,98 $'ın altına düşerse İngiltere'den ABD'ye altın gelir. Sterlin kuru 4,98–5,02 $ aralığında kalır.

Örnek 2 (Smithsonian devalüasyonu): Altının resmî fiyatı ons başına 35 $'dan 38 $'a çıkarılıyor.

Çözüm: Altının dolar fiyatı (38 − 35) / 35 ≈ %8,57 artar. Doların altın cinsinden değeri ise 1/35'ten 1/38'e iner: 35 / 38 ≈ 0,9211, yani dolar altına karşı yaklaşık %7,89 değer kaybeder. Yüzdelerin farklı çıkması baz etkisindendir.

Örnek 3 (Bretton Woods bandı): Parite 1 $ = 4 mark ve izin verilen bant ±%1.

Çözüm: Kur 4 × 0,99 = 3,96 ile 4 × 1,01 = 4,04 mark arasında tutulmalıdır. Dolar 4,04'e dayanırsa Alman merkez bankası dolar satarak, 3,96'ya dayanırsa dolar satın alarak müdahale eder.

Örnek 4 (Hume mekanizması): Altın standardındaki bir ülkede dış açık nedeniyle altın çıkışı para arzını %5 azaltıyor; dolaşım hızı ve reel çıktı sabit.

Çözüm: MV = PY gereği fiyatlar genel düzeyi %5 düşer. Yerli mallar yabancılara göre ucuzlar, ihracat artar, ithalat azalır ve açık kapanma yönüne gider. Merkez bankası altın çıkışını sterilize ederse bu uyum gerçekleşmez.