Ekonomi masası
Değişkenleri ve aralarındaki ilişkiyi grafiğe dökerek düşün.
6 bölüm · ~18 dk · 24 etkileşim
1Konu özeti
İlk bölüm! Temeli burada atıyoruz, acele etme.
Merkez bankası, bir ülkenin para ve kredi sisteminin tepesinde yer alan, banknot ihracı tekeline sahip kamusal otoritedir. Temel amacı günümüzde çoğunlukla fiyat istikrarıdır; buna ek olarak finansal istikrarı gözetir ve ödeme sistemlerinin kesintisiz işlemesini sağlar. Merkez bankası bu amaçlara ulaşmak için para politikası araçlarını kullanır, araçların etkisi ise aktarım mekanizmaları yoluyla faizlere, kredilere, varlık fiyatlarına, döviz kuruna ve nihayet toplam talep ile enflasyona ulaşır.
Para politikası bir araç → işlemsel hedef → ara hedef → nihai hedef zinciri olarak düşünülür. Örneğin açık piyasa işlemleri (araç) gecelik faizi (işlemsel hedef) etkiler; bu da piyasa faizlerini, kredi hacmini veya para arzını (ara hedef) değiştirerek enflasyon ve üretime (nihai hedef) ulaşır. Günümüzde pek çok merkez bankası ara hedef kullanmak yerine doğrudan enflasyon tahminini hedefleyen enflasyon hedeflemesi rejimini uygular.
2Temel kavramlar/formüller
Önemli yerleri altını çizer gibi oku.
Merkez bankasının işlevleri
Banknot ihracı tekeli
ve parasal tabanın kontrolü.
Para politikası araçları
Genel (dolaylı, piyasa temelli) araçlar
Açık piyasa işlemleri (APİ)
Devlet tahvili gibi menkul kıymetlerin alım satımı. Alım parasal tabanı artırır (genişletici), satım azaltır (daraltıcı). Doğrudan (kesin) alım-satım kalıcı; repo (merkez bankasının geri satmak üzere menkul kıymet karşılığı fon vermesi) ve ters repo (geri almak üzere menkul kıymet satarak fon çekmesi) geçici etkilidir. APİ, merkez bankasının kendi inisiyatifinde, istenen miktarda ve kolayca tersine çevrilebildiği için en esnek araçtır.
Seçici (doğrudan, idari) araçlar: Kredi tavanları, faiz tavanları, sektörlere yönelik seçici kredi uygulamaları, ahlaki ikna.
Güncel çerçeve araçları
Politika faizi ve faiz koridoru
Merkez bankası gecelik borç verme faizini (üst sınır) ve gecelik borçlanma faizini (alt sınır) belirler. Arbitraj nedeniyle bankalar arası gecelik faiz koridorun içinde oluşur.
Hedefler ve kurallar
Poole analizi
Şoklar ağırlıklı olarak mal piyasasından (IS) geliyorsa para arzı hedefi, para talebinden (LM) geliyorsa faiz hedefi çıktı dalgalanmasını daha çok azaltır.
Aktarım mekanizmaları
Faiz kanalı
Politika faizi → piyasa faizleri → yatırım ve dayanıklı tüketim.
Politika gecikmeleri
İç gecikme (tanıma + karar) ve dış gecikme (etki). Para politikasının iç gecikmesi kısa, dış gecikmesi görece uzundur; maliye politikasında ise yasama süreci nedeniyle iç gecikme uzundur.
3Çözümlü örnekler
Örneklere dikkat et; soruların çoğu buradan çıkar.
Örnek 1 (Taylor kuralı): r* = %2, enflasyon %6, hedef %4, çıktı açığı +%2.
Çözüm: i = 2 + 6 + 0,5 × (6 − 4) + 0,5 × 2 = 2 + 6 + 1 + 1 = %10. Reel politika faizi 10 − 6 = %4'tür ve denge reel faizinin (%2) üzerindedir; politika sıkıdır.
Örnek 2 (Açık piyasa işlemi): Para çarpanı 2,5. Merkez bankası bankalara 40 milyar TL tahvil satıyor.
Çözüm: Parasal taban 40 milyar TL azalır. Para arzı 2,5 × 40 = 100 milyar TL azalır.
Örnek 3 (Zorunlu karşılık): Karşılığa tabi mevduat 2.000 milyar TL; oran %12'den %10'a iniyor.
Çözüm: Gerekli karşılık 240'tan 200 milyar TL'ye düşer; bankacılık sistemine 40 milyar TL serbest rezerv (likidite) aktarılır. Çarpan da büyüdüğünden para arzı bu tutarın katları kadar artabilir.
Örnek 4 (Sterilizasyon): Merkez bankası 100 milyar TL karşılığı döviz alıyor ve parasal tabanın değişmemesini istiyor.
Çözüm: Döviz alımı parasal tabanı 100 milyar TL artırır. Eşzamanlı olarak açık piyasada 100 milyar TL tahvil satarak (ya da ters repo ile aynı tutarda likidite çekerek) artış nötrlenir. Merkez bankası bilançosunda dış varlıklar artar, iç varlıklar aynı ölçüde azalır.
4Sık yapılan hatalar
Yarıyı geçtin, harika gidiyorsun! 2 bölüm kaldı.
5Sınavda nasıl soruluyor
Arada küçük sorular var, atlamadan çöz.
6Kısa tekrar
Son bölüm! Biraz kaldı, bitirmek üzeresin.