KPSS A İktisat Osmanlı'dan Cumhuriyete İktisadi Miras konu anlatımı

Türkiye Cumhuriyeti'nin iktisadi yapısı, Osmanlı Devleti'nden devralınan kurumsal ve yapısal mirasın üzerine inşa edilmiştir. Osmanlı ekonomisi; tarıma dayalı üretim, lonca teşkilatlanması ve merkeziyetçi toprak düzeni (tımar sistemi) üzerine kuruluydu. 19. yüzyıldan itibaren kapitülasyonlar, 1838 Baltalimanı Ticaret Antlaşması ve artan dış borçlanma yoluyla Osmanlı ekonomisi dünya kapitalist sistemine hammadde ihraç eden, mamul madde ithal eden çevre (periferik) bir ekonomi konumuna gelmiştir. Mali iflasın ardından kurulan Düyun-u Umumiye İdaresi (1881), devletin önemli vergi gelirlerini doğrudan denetimine almış; II. Meşrutiyet ve İttihat-Terakki döneminde ise "Milli İktisat" politikasıyla yerli burjuvazi yaratma çabaları başlamıştır. Cumhuriyet, bu birikimle birlikte sınırlı sermaye, yetersiz sanayi altyapısı ve ağır dış borç yüküyle kurulmuştur.

Osmanlı'da klasik iktisadi düzen

Kapitülasyonlar ve dışa açılma

• Kapitülasyonlar: Osmanlı padişahlarının yabancı devlet tüccarlarına tek taraflı olarak tanıdığı ticari ve hukuki ayrıcalıklar (düşük gümrük, konsolosluk yargısı vb.); zamanla karşılıklılık ilkesi ortadan kalkmış ve Osmanlı ekonomisini dışa bağımlı hale getiren kalıcı bir yük olmuştur.
• 1838 Baltalimanı Ticaret Antlaşması (İngiltere ile): İthalatta düşük, sabit gümrük oranları kabul edilmiş, iç ticarette tekel ve yasakların kaldırılması istenmiştir. Bu antlaşma, Osmanlı pazarının Avrupa mallarına tam anlamıyla açılmasını sağlamış; yerli lonca üretimi ucuz ve standart yabancı mallar karşısında rekabet gücünü büyük ölçüde kaybetmiştir (erken deindüstrileşme).

Mali iflas ve dış borç yönetimi

Milli İktisat politikası

Cumhuriyete devrolunan miras

• Milli Mücadele yıllarında yaşanan nüfus hareketleri ve ekonomik yıkım sonucunda, ticaret ve zanaatte etkin olan gayrimüslim nüfusun büyük bölümü ülkeyi terk etmiş; bu durum sermaye birikimi ve girişimci/uzman insan gücü açısından ciddi bir boşluk bırakmıştır.
• Demiryolu, liman gibi altyapı yatırımlarının büyük kısmı (örn. Anadolu-Bağdat Demiryolu) yabancı sermayeli imtiyazlı şirketlerin elindeydi.
• Lozan Antlaşması, Osmanlı dış borçlarının Osmanlı topraklarından ayrılan devletler arasında nüfus ve gelir esasına göre paylaştırılmasını öngörmüş; Türkiye'ye düşen pay taksitler halinde ödenmiştir. Ayrıca Lozan, Türkiye'nin 1929 yılına kadar Osmanlı gümrük tarifelerini büyük ölçüde koruma yükümlülüğü getirerek, genç Cumhuriyet'in ilk yıllarında bağımsız bir gümrük/koruma politikası izlemesini sınırlamıştır.
• Sonuç olarak Cumhuriyet; sınırlı sermaye birikimi, zayıf sanayi altyapısı, dışa bağımlı (tarım ve hammadde ağırlıklı) bir dış ticaret yapısı ve önemli bir borç yüküyle kurulmuştur.