KPSS A Uluslararası İlişkiler Antlaşmalar Hukuku konu anlatımı

Andlaşmalar hukuku, devletler arasındaki yazılı anlaşmaların yapılması, yürürlüğe girmesi, yorumlanması, geçersizliği, sona ermesi ve askıya alınmasına ilişkin kuralları düzenler. Bu alanın temel kodifikasyonu 1969 tarihli Andlaşmalar Hukukuna Dair Viyana Sözleşmesi'dir (Viyana Sözleşmesi); sözleşme 1980'de yürürlüğe girmiştir. Türkiye bu sözleşmeye taraf değildir, ancak sözleşme hükümlerinin büyük bölümü zaten var olan teamül hukukunu kodifiye ettiğinden, taraf olmayan devletler de dâhil tüm devletleri teamül hukuku olarak bağlar. KPSS'de bu konu; andlaşma tanımı, kurulma aşamaları, çekince (reservation) rejimi, geçersizlik nedenleri ile sona erme/askıya alma sebepleri üzerinden sorulur.

Andlaşmanın tanımı (madde 2)

Viyana Sözleşmesi madde 2/1(a)'ya göre andlaşma, devletler arasında yazılı şekilde akdedilmiş ve milletlerarası hukuka tabi olan uluslararası anlaşmadır; hangi özel adla anılırsa anılsın (sözleşme, protokol, tüzük, antlaşma, mutabakat muhtırası vb.) bu tanıma uyan her belge andlaşma sayılır.

Pacta sunt servanda (madde 26) ve iç hukukla ilişki (madde 27)

Yürürlükteki her andlaşma, tarafları bağlar ve iyi niyetle (bona fide) uygulanmalıdır (pacta sunt servanda). Madde 27 uyarınca bir devlet, andlaşmayı yerine getirmemesini haklı göstermek için iç hukukuna dayanamaz (sınırlı istisna: madde 46 – andlaşma yapma yetkisine ilişkin iç hukuk kuralının açık ve temel önemde ihlali).

Andlaşmanın kurulma aşamaları

1. Müzakere: Metnin görüşülmesi.
2. Metnin kabulü ve tespiti (authentication): Metnin nihai ve değişmez hâle gelmesi.
3. Bağlanma rızasının açıklanması: İmza, onay (ratifikasyon), katılma (accession), belgelerin teatisi veya tarafların üzerinde anlaştığı diğer bir yolla.
4. Yürürlüğe girme: Andlaşmada öngörülen şart(lar) gerçekleştiğinde (belirli sayıda onay, belirli tarih vb.).

Çekinceler (reservations, madde 19-23)

Çekince, bir devletin andlaşmayı imzalarken, onaylarken, kabul/tasvip ederken ya da katılırken, andlaşmanın belirli hükümlerinin kendisine uygulanışını dışlamak veya değiştirmek amacıyla yaptığı tek taraflı beyandır. Bir çekince şu hâllerde geçerli değildir:

• Andlaşma çekinceyi açıkça yasaklıyorsa,
• Andlaşma yalnızca belirli çekincelere izin veriyor ve yapılan çekince bunlar arasında değilse,
• Çekince andlaşmanın konu ve amacıyla bağdaşmıyorsa.

Bir devletin çekinceye itiraz etmesi, kural olarak andlaşmanın itiraz eden ile çekince koyan devlet arasında yürürlüğe girmesini engellemez; ancak itiraz eden devlet bunu açıkça istemişse andlaşma taraflar arasında yürürlüğe girmez.

Yorum (madde 31-33)

Andlaşmalar; hükümlerine, olağan anlamlarına, bağlamına ve konu ve amacına uygun biçimde, iyi niyetle yorumlanır (madde 31). Hazırlık çalışmaları (travaux préparatoires) gibi tamamlayıcı yorum araçlarına ancak madde 31'e göre yapılan yorum belirsiz/anlaşılmaz kalırsa veya açıkça saçma/mantıksız bir sonuca yol açarsa başvurulur (madde 32).

Geçersizlik (invalidity) nedenleri

• Devletin kuvvet tehdidi veya kullanılmasıyla zorlanması (madde 52): Andlaşma hükümsüzdür.
• Jus cogens ile çelişki (madde 53): Andlaşma, akdedildiği anda emredici bir uluslararası hukuk normuyla çelişiyorsa batıldır.

Hata, hile, yozlaştırma ve yetki sınırının ihlali (madde 46-48-49-50) nispi geçersizlik (ileri sürülebilir, iyileştirilebilir) hâlleridir; buna karşılık zor kullanma ve jus cogens ihlali mutlak/kesin geçersizlik (butlan) hâlleridir ve andlaşma baştan itibaren hükümsüzdür.

Sona erme, askıya alma ve rebus sic stantibus

• Madde 60 – esaslı ihlal: Bir tarafın andlaşmayı esaslı biçimde ihlali, diğer tarafa andlaşmayı sona erdirme veya askıya alma imkânı tanır.
• Madde 61 – sonradan imkânsızlık: Andlaşmanın icrası için zorunlu bir nesnenin sürekli biçimde yok olması.
• Madde 62 – hâl ve şartların esaslı değişimi (rebus sic stantibus): İstisnai bir sebeptir; sınır andlaşmalarına uygulanmaz ve değişim, bunu ileri süren tarafın kendi ihlalinden kaynaklanıyorsa ileri sürülemez.
• Madde 64 – yeni bir jus cogens normunun ortaya çıkması: Bu normla çelişen mevcut andlaşma hükümsüz hâle gelir ve sona erer.
• Diplomatik/konsolosluk ilişkilerinin kesilmesi, kural olarak andlaşma ilişkilerini etkilemez (madde 63).

Değişiklik (amendment) ve taraflar arası değişiklik (modification)

Andlaşmanın tüm taraflarca değiştirilmesi amendment; sadece bazı taraflar arasında andlaşmanın değiştirilmesi ise inter se modification (madde 41) olarak adlandırılır ve belirli şartlara tabidir (andlaşmaca yasaklanmamış olması, diğer tarafların haklarını etkilememesi, andlaşmanın konu ve amacıyla bağdaşması).

Tescil (madde 102, BM Andlaşması)

BM Andlaşması madde 102 uyarınca, BM üyesi bir devletçe akdedilen her andlaşma BM Sekreteryasına tescil ettirilmelidir; tescil ettirilmeyen andlaşmaya, BM organları önünde dayanılamaz.