KPSS A Uluslararası İlişkiler Ülke, Deniz ve Hava Hukuku konu anlatımı

Bu konu, bir devletin egemenliğinin uzandığı fiziksel alanları -kara ülkesi, deniz alanları ve hava sahası- ve bu alanlardaki hak ve yetkilerin sınırlarını ele alır. Deniz alanlarına ilişkin temel kodifikasyon 1982 tarihli Birleşmiş Milletler Deniz Hukuku Sözleşmesi'dir (Montego Bay Sözleşmesi); sözleşme 1994'te yürürlüğe girmiştir. Türkiye, özellikle Ege Denizi'ndeki adalar/kıta sahanlığı uyuşmazlıkları ve Doğu Akdeniz'deki MEB anlaşmazlıkları nedeniyle bu sözleşmeye taraf değildir; ancak sözleşmenin birçok hükmü teamül hukuku olarak kabul görmektedir. Hava sahasına ilişkin temel belge 1944 Şikago Sözleşmesi, dış uzaya ilişkin temel belge ise 1967 Uzay Andlaşması'dır. KPSS'de bu konu; deniz alanlarının sınıflandırılması ve genişlikleri, zararsız geçiş/transit geçiş ayrımı, kıta sahanlığının kendiliğinden doğan niteliği, Türk Boğazları'nın özel rejimi ve hava/uzay hukukunun temel ilkeleri üzerinden sorulur.

Esas hat (baseline) ve deniz alanlarının sıralanışı

Deniz alanlarının genişliği esas hattan (genellikle kıyı boyunca en düşük cezir çizgisi; kıyı derin girinti/çıkıntılara sahipse veya kıyı boyunca ada dizileri varsa düz esas hat) itibaren ölçülür. Esas hattın kara tarafında kalan sular iç sulardır ve kıyı devletinin tam egemenliğindedir; iç sularda yabancı gemiler için zararsız geçiş hakkı tanınmaz.

Esas hattan itibaren dışa doğru sırasıyla:

1. Karasuları: Azami 12 deniz mili. Kıyı devletinin tam egemenliği altındadır, ancak yabancı gemiler için zararsız geçiş (innocent passage) hakkı tanınır.
2. Bitişik bölge (contiguous zone): Azami 24 deniz mili (karasularının ötesinde 12 mil daha). Kıyı devleti, gümrük, maliye, göç (muhaceret) ve sağlık kurallarının ihlalini önleme ve cezalandırma yetkisine sahiptir; tam egemenlik yoktur.
3. Münhasır ekonomik bölge (MEB/EEZ): Azami 200 deniz mili. Kıyı devleti, sudaki, deniz yatağındaki ve toprak altındaki canlı ve cansız doğal kaynaklar üzerinde egemen haklara (sovereign rights) ve yapay adalar, deniz bilimsel araştırması, deniz çevresinin korunması gibi konularda yetkiye sahiptir; ancak tam egemenlik yoktur – üçüncü devletler MEB'de seyrüsefer ve üzerinden uçuş serbestisini ve deniz altı kablo/boru hattı döşeme serbestisini korur.
4. Kıta sahanlığı: Kara ülkesinin doğal uzantısı olarak deniz yatağı ve toprak altını kapsar; kural olarak 200 mile kadar, doğal uzantı bunu aşıyorsa azami 350 deniz miline (veya 2500 metre eş derinlik eğrisinden itibaren 100 mile) kadar genişletilebilir; bu genişletme Kıta Sahanlığı Sınırları Komisyonu'nun (CLCS) incelemesine tabidir. Madde 77/3'e göre kıyı devletinin kıta sahanlığı üzerindeki hakları kendiliğinden ve başlangıçtan itibaren mevcuttur; fiilî ya da nazari işgale veya açık bir ilana bağlı değildir. Kıta sahanlığı, MEB'den bağımsız bir rejimdir ve MEB sınırının (200 mil) ötesine de uzanabilir.
5. Açık denizler (high seas): MEB'in ötesinde kalan sular. Hiçbir devlet açık denizlerin herhangi bir kısmını egemenliği altına alamaz; seyrüsefer, üzerinden uçuş, balıkçılık, kablo/boru hattı döşeme ve bilimsel araştırma özgürlükleri tüm devletlere açıktır.
6. Alan (the Area): Ulusal yetki alanları dışında kalan deniz yatağı, okyanus tabanı ve toprak altı. "İnsanlığın ortak mirası" olarak nitelendirilir ve Uluslararası Deniz Yatağı Otoritesi (ISA) tarafından yönetilir.

Zararsız geçiş (innocent passage) ve transit geçiş

Zararsız geçiş, yabancı gemilerin karasularından, kıyı devletinin barışına, düzenine veya güvenliğine zarar vermeksizin kesintisiz ve hızlı biçimde geçme hakkıdır; kıyı devleti bu hakkı belirli hâllerde (örn. güvenlik gerekçesiyle, ayrım gözetmeksizin ve geçici olarak) askıya alabilir. Zararsız geçiş sırasında denizaltılar su üstünde seyretmek ve bayraklarını göstermek zorundadır.

Uluslararası seyrüsefere açık boğazlardaki transit geçiş rejimi ise zararsız geçişten daha geniş kapsamlıdır: kıyı devletince askıya alınamaz, denizaltıların dalmış vaziyette geçişine ve uçakların üzerinden geçişine imkân tanır.

Türk Boğazları

İstanbul ve Çanakkale Boğazları (Türk Boğazları), 1982 Deniz Hukuku Sözleşmesi'nin genel boğaz rejimine değil, 1936 tarihli Montrö Boğazlar Sözleşmesi'ne tabidir; bu sözleşme ticaret ve savaş gemilerinin geçişi için özel ve ayrıntılı kurallar öngörmektedir.

Hava sahası (1944 Şikago Sözleşmesi)

Şikago Sözleşmesi madde 1 uyarınca her devlet, kendi ülkesi üzerindeki hava sahasında tam ve münhasır egemenliğe sahiptir. Karasularının aksine, hava sahasında yabancı uçaklar için zararsız geçiş hakkı tanınmaz; sivil hava taşımacılığı hakları (trafik hakları/"beş özgürlük") ikili veya çok taraflı andlaşmalarla ayrıca düzenlenir.

Dış uzay (1967 Uzay Andlaşması)

Dış uzay ve gök cisimleri, egemenlik iddiası, kullanım veya işgal yoluyla dâhil hiçbir yolla millî temellük (appropriation) konusu yapılamaz; tüm devletlerin serbestçe araştırma ve kullanımına açıktır ve gök cisimleri yalnızca barışçıl amaçlarla kullanılabilir. Bu, dış uzayın "insanlığın ortak mirası"na yakın, res communis niteliğinde bir alan olarak kabul edildiğini gösterir.

Türkiye ve 1982 Sözleşmesi

Türkiye, başta Ege Denizi'ndeki adalar ve kıta sahanlığı sınırlandırması uyuşmazlıkları ile Doğu Akdeniz'deki MEB anlaşmazlıkları olmak üzere çeşitli gerekçelerle 1982 BM Deniz Hukuku Sözleşmesi'ne taraf değildir. Bununla birlikte, sözleşmenin karasuları, zararsız geçiş, kıta sahanlığı gibi birçok hükmü önceden var olan teamül hukukunu yansıttığından, Türkiye de dâhil taraf olmayan devletleri bu ölçüde bağlar.