LGS Cümle Türleri konu anlatımı

Cümle, bir duyguyu, düşünceyi ya da yargıyı tam olarak anlatan sözcük ya da söz öbeğidir. LGS Türkçe testinde cümle türleri hem doğrudan ("Aşağıdaki cümlelerden hangisi isim cümlesidir?" gibi) hem de dolaylı olarak sorulur; çünkü anlatım bozukluğu, söz sanatları ve paragraf sorularının çoğu, cümlenin yapısını ve yüklemini doğru okumayı gerektirir. Cümleler dört farklı açıdan sınıflandırılır: yükleminin türüne göre, anlamına göre, yapısına göre ve yüklemin yerine göre.

• Yüklemine göre:
  • Fiil cümlesi: Yüklemi çekimli bir fiildir. Örnek: "Öğrenciler bahçede top oynadı."
  • İsim cümlesi: Yüklemi, ek fiil ("-dir, -dır" ya da ek fiilin geniş, görülen geçmiş, duyulan geçmiş, şart çekimleri) almış isim soylu bir sözcüktür. Örnek: "Hava bugün çok soğuktu.", "Bu soru oldukça kolaydır."
• Anlamına göre:
  • Olumlu cümle: Yüklemin bildirdiği iş, oluş ya da durum gerçekleşmiştir. "Ödevini bitirdi."
  • Olumsuz cümle: "-me/-ma", "değil", "yok", "hiç" gibi öğelerle yargı gerçekleşmemiştir. "Ödevini bitirmedi."
  • Dikkat: Bir cümle yapıca olumsuz olduğu hâlde anlamca olumlu olabilir: "Bu kitabı okumayan pişman olur." cümlesinde "okumayan" olumsuzdur ama cümlenin verdiği mesaj olumludur (okumayı öner). Aynı şekilde "-madan edemedi" gibi kalıplar da iki olumsuzlukla anlamca olumlu bir cümle kurar.
  • Soru cümlesi: Gerçek bir soru sorabilir ("Bugün kaç ders var?") ya da cevap beklemeyen, bir düşünceyi vurgulamak için kurulmuş "sözde soru" olabilir ("Böyle sıcakta kim dışarı çıkar ki?" — burada aslında "kimse çıkmaz" denmek isteniyor).
  • Ünlem cümlesi: Şaşkınlık, sevinç, korku gibi güçlü bir duyguyu anlatır: "Ne kadar da güzel bir manzara!"
• Yapısına göre:
  • Basit (yalın) cümle: Tek bir yargı, tek bir yüklem içerir. "Kardeşim erken uyudu."
  • Birleşik cümle: Bir temel cümlenin içinde, ona anlamca bağlı bir ya da daha fazla yardımcı cümle bulunur.
    • Girişik birleşik cümle: Yardımcı unsur, fiilimsi (isim-fiil: -mA, -mAk, -Iş; sıfat-fiil: -An, -dIk, -AcAk, -mIş; bağ-fiil: -Ip, -ArAk, -ken) ile kurulur. "Koşarak gelen çocuk düştü."
    • Şartlı birleşik cümle: Yardımcı cümle "-sA" şart ekiyle kurulur. "Erken kalkarsan otobüsü kaçırmazsın."
    • "ki"li birleşik cümle: Bağlaç olan "ki" ile iki cümle birbirine bağlanır. "Duydum ki yarın okul tatilmiş."
    • İç içe birleşik cümle: Bir cümlenin tamamı, başka bir cümlenin öğesi (genelde nesnesi) olur; çoğunlukla alıntı cümlesi biçiminde görülür. "Öğretmen, 'Herkes ödevini yapsın.' dedi."
  • Sıralı cümle: Virgül veya noktalı virgülle ayrılan, en az iki yargı içeren cümledir. "Kar yağdı, sokaklar bembeyaz oldu."
  • Bağlı cümle: Yargılar bir bağlaçla (ve, ama, fakat, çünkü, veya, ya da, hâlbuki...) birbirine bağlanır. "Çok çalıştı ama sınavı kazanamadı."
• Yüklemin yerine göre:
  • Kurallı (düz) cümle: Yüklem cümlenin sonundadır. "Ali, arkadaşıyla parkta buluştu."
  • Devrik cümle: Yüklem sonda değildir; vurgu farklı bir öğeye kaydırılmıştır. "Parkta buluştu Ali, arkadaşıyla."