KPSS A Çalışma Ekonomisi İş Sözleşmesi Türleri konu anlatımı

4857 sayılı İş Kanunu, tarafların ihtiyaçlarına göre farklılaşan iş sözleşmesi türlerini düzenlemiştir. Bu türler; süre bakımından belirli-belirsiz süreli, çalışma süresi bakımından tam süreli-kısmi süreli, iş görme ediminin ne zaman istenebileceği bakımından çağrı üzerine çalışma, sözleşmenin başında tarafların birbirini tanıması amacıyla kurulan deneme süreli sözleşme, birden çok işçinin bir kılavuz aracılığıyla işverenle sözleşme kurduğu takım sözleşmesi, işçinin geçici olarak başka bir işverenin işinde çalıştırıldığı geçici iş ilişkisi ve işin işyeri dışında yerine getirildiği uzaktan çalışmadır. Bu konuda her türün kurucu şartları, sınırları ve işçiyi ayrımcılığa karşı koruyan eşit işlem ilkesi öne çıkan başlıklardır.

Örnek 1: Bir inşaat firması, belirli bir konut projesinin tamamlanmasına kadar çalıştırmak üzere bir mühendisle sözleşme yapmış, proje bitiminde sözleşme kendiliğinden sona ermiştir. Ardından firma, tamamen benzer nitelikte yeni bir projeye başlarken aynı mühendisle -objektif bir neden göstermeksizin- ikinci kez belirli süreli sözleşme imzalamıştır. Bu ikinci sözleşmenin hukuki niteliği nedir? Çözüm: Belirli süreli iş sözleşmesinin zincirleme yapılabilmesi için esaslı bir neden aranır. Somut olayda ikinci sözleşme için objektif/esaslı bir neden gösterilmediğinden, sözleşme başlangıçtan itibaren belirsiz süreli sayılır.

Örnek 2: Bir işçi, tam süreli emsal işçilerin çalıştığı haftalık sürenin üçte biri kadar (kısmi süreli) çalışmaktadır. İşveren, bu işçiye yıllık izin hakkı tanımamakta, gerekçe olarak da "kısmi süreli çalıştığını" göstermektedir. Bu uygulama hukuka uygun mudur? Çözüm: Kısmi süreli çalışan işçi, salt bu nedenle emsal tam süreli işçiye göre farklı işleme tabi tutulamaz. Yıllık izin gibi haklar kısmi süreli işçiye de tanınır; yalnızca parayla ölçülebilen ve bölünebilir haklar (ücret gibi) çalışma süresiyle orantılı olarak ödenir. Dolayısıyla işverenin uygulaması hukuka aykırıdır.

Örnek 3: Bir işçiyle yazılı olarak, "işverenin ihtiyaç duyduğu zamanlarda çağrılarak çalıştırılacağı" esasına dayalı bir sözleşme yapılmış, ancak sözleşmede haftalık çalışma süresi belirtilmemiştir. İşveren bir hafta işçiyi hiç çağırmamıştır. Bu durumda işçinin ücret hakkı ne olur? Çözüm: Sözleşmede süre belirlenmemişse haftalık çalışma süresi 20 saat kararlaştırılmış sayılır. İşveren işçiyi hiç çağırmasa bile, kararlaştırılmış (varsayılan) süre üzerinden ücret ödeme yükümlülüğü devam eder; iş görme edimi talep edilmemiş olması işçinin ücret hakkını ortadan kaldırmaz.

Örnek 4: Bir işveren ile işçi arasında yapılan iş sözleşmesine 3 aylık bir deneme süresi konulmuş, herhangi bir toplu iş sözleşmesi de bulunmamaktadır. İşveren, işe başladıktan 10 hafta sonra işçiyi "deneme süresi içinde" olduğu gerekçesiyle tazminatsız işten çıkarmıştır. Bu fesih hukuka uygun mudur? Çözüm: Toplu iş sözleşmesi bulunmadıkça deneme süresi en çok 2 ay olabilir. Sözleşmede kararlaştırılan 3 aylık sürenin, kanuni azami süreyi (2 ay) aşan kısmı geçersizdir; 10. haftada yapılan fesih, kanuni deneme süresinin (2 ay = yaklaşık 8-9 hafta) sona ermesinden sonraya denk düştüğünden deneme süresine dayalı tazminatsız fesih olarak değerlendirilemez; genel fesih hükümlerine (bildirim süreleri, iş güvencesi vb.) tabi olunması gerekir.