KPSS A Çalışma Ekonomisi İş Hukukunun Temel Kavramları konu anlatımı

İş hukuku, bir iş sözleşmesine dayanarak bağımlı olarak çalışan işçi ile onu çalıştıran işveren arasındaki ilişkileri ve bu ilişkilerden doğan hak ve borçları düzenleyen hukuk dalıdır. Türk iş hukukunun temel kanunu 4857 sayılı İş Kanunu'dur (2003); bunun yanında kıdem tazminatına ilişkin hüküm barındıran 1475 sayılı (mülga) İş Kanunu'nun 14. maddesi yürürlükte tutulmuş, 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun hizmet sözleşmesine ilişkin hükümleri (m. 393 vd.) tamamlayıcı ve genel hükümler niteliğinde uygulama alanı bulmaya devam etmektedir. Bu konuda; iş hukukunun kaynakları, temel ilkeleri, işçi-işveren-işveren vekili-alt işveren-işyeri-işletme kavramları ile 4857 sayılı Kanun'un kapsamı ve kapsam dışı bırakılan işler ele alınır.

• İş hukukunun kaynakları:
  • Asli (bağlayıcı) kaynaklar: Anayasa, kanunlar (4857 sayılı İş Kanunu, 6098 sayılı TBK, 6356 sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu, 5510 sayılı Kanun, 6331 sayılı İSG Kanunu), usulüne uygun yürürlüğe konulmuş uluslararası sözleşmeler (ILO sözleşmeleri), tüzük ve yönetmelikler, toplu iş sözleşmeleri, işyeri iç yönetmelikleri (personel yönetmelikleri) ve iş hukukuna özgü örf ve adet.
  • Yardımcı (tali) kaynaklar: Yargıtay içtihatları (özellikle Yargıtay 9. ve 22. Hukuk Daireleri kararları) ve bilimsel görüşler (doktrin); bunlar bağlayıcı değil yol göstericidir.
• İş hukukunun temel ilkeleri:
  • İşçiyi koruma ilkesi: İş hukukunun çıkış noktası; ekonomik bakımdan zayıf konumdaki işçinin korunmasıdır.
  • Kamu düzeni niteliği ve nispi emredicilik: İş hukuku kurallarının büyük bölümü nispi (bağıl) emredicidir; taraflar sözleşmeyle işçi lehine düzenleme yapabilir, ancak işçi aleyhine düzenleme yapamaz.
  • Sosyal devlet ilkesi: Devletin, sosyal ve ekonomik alanda dengesizlikleri gidermeye yönelik düzenleyici ve koruyucu rolü.

Örnek 1: (A) A.Ş.'de üretim müdürü olarak çalışan (B), işveren adına işe alma ve işten çıkarma yetkisini kullanmakta, işyerinin sevk ve idaresinde görev almaktadır. (B), bu yetkisini kullanırken bir işçinin ücretini haksız yere eksik ödetmiştir. Bu durumda hukuki sorumluluk kime aittir? Çözüm: (B), işveren adına hareket eden ve işyeri yönetiminde görev alan bir kimse olduğundan işveren vekili sıfatını taşır. İşveren vekilinin bu sıfatla işçilere karşı işlem ve yükümlülüklerinden doğrudan işveren sorumludur; dolayısıyla ücret farkından (A) A.Ş. sorumlu tutulur.

Örnek 2: (X) Holding bünyesinde, biri mobilya üretimi diğeri bu ürünlerin pazarlanması amacıyla kurulmuş iki ayrı fabrika/şube bulunmakta, bu birimler ortak bir amaç doğrultusunda birbirine bağlı olarak yönetilmektedir. Bu yapı iş hukuku terminolojisinde nasıl adlandırılır? Çözüm: Amaç yönünden birbirine bağlı, birden çok işyerinden oluşan bu yapı işletmedir. Her bir fabrika/şube ise işletmenin alt birimi olan işyeridir.

Örnek 3: (Y) Tekstil A.Ş., fabrikasındaki yemekhane hizmetini, daha önce bu işi kendi bünyesinde yürütmekteyken, bu alanda uzmanlaşmış (Z) Yemek Hizmetleri Ltd. Şti.'ye devretmiş; (Z), bu iş için görevlendirdiği işçileri yalnızca bu işyerinde çalıştırmaktadır. (Z)'nin işçilerine karşı sorumluluk nasıl paylaşılır? Çözüm: (Z), (Y)'nin işyerinde yürüttüğü yardımcı işi (yemekhane hizmeti) üstlendiğinden alt işveren, (Y) ise asıl işverendir. Asıl işveren (Y), alt işverenin işçilerine karşı o işyeriyle sınırlı olarak kanundan, iş sözleşmesinden veya alt işverenin taraf olduğu toplu iş sözleşmesinden doğan yükümlülüklerden alt işverenle birlikte sorumludur.

Örnek 4: Bir üretim işletmesinde, işyeri başka bir işverene hukuki bir işlemle (satış) devredilmiştir. Devir tarihinde işyerinde 5 yıldır çalışan bir işçinin kıdem tazminatına esas hizmet süresi hesabında hangi tarih esas alınır; devir öncesinden doğan ve devir tarihinde ödenmesi gereken bir ücret alacağından kim sorumludur? Çözüm: İşyeri devrinde iş sözleşmeleri bütün hak ve borçlarıyla devralana geçer; devralan işveren, hizmet süresine bağlı haklarda işçinin devreden işveren yanında işe başladığı tarihi esas almak zorundadır (5 yıllık kıdem korunur). Devirden önce doğmuş ve devir tarihinde ödenmesi gereken ücret alacağından devreden ve devralan işveren birlikte (devir tarihine kadarki kısımdan), devir tarihinden sonrası için ise yalnızca devralan işveren sorumludur.