KPSS A Çalışma Ekonomisi İşçi ve İşverenin Borçları konu anlatımı

İş sözleşmesi, karşılıklı hak ve borç doğuran bir sözleşmedir. İşçinin temel borcu iş görme (edim) borcu olup bunun yanında sadakat (bağlılık) borcu ve talimatlara uyma (itaat) borcu da işçiye aittir. İşverenin temel borcu ücret ödeme borcudur; bunun yanında işçinin can ve mal güvenliğini, kişilik haklarını koruyan gözetme (koruma) borcu, işçiler arasında haklı bir neden olmadıkça ayrım yapılmasını yasaklayan eşit işlem borcu ve çalışma koşullarını sağlama borcu bulunur. Bu borçlar, 4857 sayılı İş Kanunu ve 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun hizmet sözleşmesine ilişkin hükümlerinde (m. 393 vd.) düzenlenmiştir.

İşçinin borçları

İşverenin borçları

Örnek 1: Bir işçi, işvereninden habersiz olarak kendi yerine bir akrabasını işe göndermiş, akraba işi yapmıştır. İşveren bu duruma itiraz etmiştir. İşverenin itirazı haklı mıdır? Çözüm: İş görme borcu, kural olarak işçi tarafından bizzat yerine getirilmesi gereken kişisel bir edim borcudur. İşverenin onayı olmaksızın işçinin yerine bir başkasının çalıştırılması, iş görme borcuna aykırılık oluşturur; işverenin itirazı haklıdır.

Örnek 2: Bir işçi, çalıştığı şirketin ticari sırlarını, rakip bir firmaya menfaat karşılığında aktarmıştır. Bu davranış işçinin hangi borcuna aykırıdır ve işveren açısından ne tür bir sonuç doğurabilir? Çözüm: Ticari sırların rakip firmaya aktarılması, işçinin sadakat (bağlılık) borcuna ağır aykırılık oluşturur. Bu davranış, işverene işçinin iş sözleşmesini haklı nedenle ve derhal feshetme imkânı tanır (m. 25/II); ayrıca işverenin zararının tazminini talep hakkı doğabilir.

Örnek 3: İşveren, işçisinin ücretini, sözleşmede kararlaştırılan ödeme gününden itibaren 25 gün geçmesine rağmen mücbir sebep bulunmaksızın ödememiştir. İşçinin bu durumda hangi hakları doğar? Çözüm: Ücretin 20 günden fazla gecikmesi hâlinde işçi, iş görme edimini yerine getirmekten kaçınabileceği gibi (m. 34), aynı zamanda iş sözleşmesini haklı nedenle feshedip (m. 24/II-e) kıdem tazminatına hak kazanabilir. Ücretin ödenmemesi işverenin ücret ödeme borcuna aykırılığın tipik örneğidir.

Örnek 4: Bir işveren, işyerinde eşit nitelik ve kıdemdeki bir kadın işçiye, aynı işi yapan erkek işçiden sadece cinsiyeti nedeniyle daha düşük ücret ödemektedir. Bu uygulama hukuka uygun mudur? Çözüm: İşveren, m. 5 uyarınca işçiler arasında cinsiyet nedeniyle ayrım yapamaz; aynı veya eşit değerdeki iş için cinsiyete dayalı ücret farkı yaratılamaz. Bu uygulama, işverenin eşit işlem borcuna aykırılık teşkil eder ve ayrımcılık tazminatı talebine yol açabilir.