KPSS A Kamu Yönetimi Klasik Yönetim Kuramları konu anlatımı

Kamu yönetimi disiplininin bağımsız bir bilim dalı olarak doğuşu, 19. yüzyıl sonu ile 20. yüzyıl başında yönetimde "bilimsellik" arayışıyla iç içedir. Woodrow Wilson'ın 1887 tarihli "Yönetimin İncelenmesi" (The Study of Administration) adlı makalesi, kamu yönetimini siyaset biliminden ayrı, kendi teknik ilke ve yöntemleri olan bir uygulama alanı olarak tanımlamış; Frank Goodnow ise bu görüşü "siyaset-yönetim ikiliği (dikotomisi)" olarak sistemleştirmiştir: siyaset devlet iradesinin belirlenmesi, yönetim ise bu iradenin tarafsız ve teknik biçimde uygulanmasıdır. Bu temel üzerine, klasik yönetim kuramı üç ana kolda gelişmiştir: Frederick W. Taylor'ın bilimsel yönetim yaklaşımı (işin bilimsel yöntemlerle incelenmesi ve verimliliğin artırılması), Henri Fayol ile Luther Gulick ve Lyndall Urwick'in geliştirdiği yönetim süreci (yönetsel) yaklaşımı (kamu örgütlerinin fonksiyonlarının ve ilkelerinin sistemleştirilmesi) ve Max Weber'in bürokrasi yaklaşımı (rasyonel-yasal otoriteye dayanan ideal kamu örgütü modeli). Bu üç yaklaşımın ortak özelliği; kamu örgütünü kapalı bir sistem olarak ele almaları, evrensel geçerliliği olan "tek en iyi yol" arayışında olmaları, biçimsel (formal) yapıya ve verimliliğe odaklanmaları ve memuru büyük ölçüde akılcı-ekonomik bir varlık olarak görmeleridir. KPSS A Grubu'nda bu konu; teorisyen-kavram eşleştirmeleri, ilke tanımları ve klasik yaklaşımın kamu yönetimindeki yansımalarını sorgulayan sorularla sıkça karşımıza çıkar.

1. Siyaset-Yönetim İkiliği ve Bilimsel Yönetim (Wilson, Goodnow, Taylor)

Woodrow Wilson, kamu yönetiminin siyasetten bağımsız, uzmanlık gerektiren, tarafsız ve verimliliği esas alan bir uygulama alanı olduğunu savunarak kamu yönetimi disiplininin kurucusu kabul edilir. Frank Goodnow, bu görüşü "siyaset devlet iradesinin ifadesidir, yönetim ise bu iradenin uygulanmasıdır" biçiminde formülleştirerek siyaset-yönetim ikiliğini ortaya koymuştur. Bu ikilik, memurların siyasi kayırmadan bağımsız, liyakate dayalı biçimde istihdam edilmesi gerektiği fikrinin de (kariyer memurluğu) temelini oluşturur.

Frederick Winslow Taylor, işyerinde verimsizliğin temel nedeninin işlerin geleneksel deneme-yanılma yöntemleriyle yapılmasından kaynaklandığını savunmuştur. Bilimsel yönetimin temel ilkeleri: işin zaman ve hareket etütleriyle bilimsel olarak incelenmesi; işgörenlerin bilimsel yöntemlerle seçilmesi ve eğitilmesi; yönetim ile işgörenler arasında iş birliği ve iş bölümü kurulması; sorumluluğun yönetim ile işgörenler arasında eşit paylaşılması; standart üretime ulaşana yüksek, ulaşamayana düşük ödeme yapılan farklılaştırılmış parça başı ücret sistemi; tek bir ustabaşı yerine her biri belirli bir konuda uzmanlaşmış birden fazla ustabaşının talimat verdiği fonksiyonel ustabaşılık sistemi. Bu sonuncusu, Fayol'un "kumanda birliği" ilkesiyle çelişir ve sınavda sıkça karıştırılır. ABD'de Taylorizmin kamu yönetimine yansıması, Brownlow Komitesi ve daha sonraki Hoover Komisyonları gibi yönetimde verimlilik ve reform arayışlarında görülür.

2. Yönetim Süreci Yaklaşımı – Fayol ile Gulick ve Urwick'in POSDCORB'u

Henri Fayol, atölye düzeyinden değil üst yönetim deneyiminden yola çıkarak yönetsel faaliyetleri planlama, örgütleme, kumanda (yöneltme), koordinasyon ve kontrol olmak üzere beş fonksiyona ayırmıştır ve yönetimin öğretilebilir bir beceri olduğunu savunmuştur. Fayol'un geliştirdiği 14 yönetim ilkesi (iş bölümü, yetki-sorumluluk, disiplin, kumanda birliği, yönetim birliği, genel çıkarların bireysel çıkara üstünlüğü, adil ücretlendirme, merkezileşme, hiyerarşik zincir/scalar chain, düzen, hakkaniyet, personel devamlılığı, girişim/inisiyatif, birlik ruhu) katı kurallar değil, esnek kılavuzlar olarak sunulmuştur. Fayol ayrıca acil durumlarda aynı kademedeki yöneticilerin hiyerarşiyi tamamen atlamadan doğrudan iletişim kurabilmesini sağlayan köprü ilkesini (gang plank) önermiştir.

Fayol'un yaklaşımı, Luther Gulick ve Lyndall Urwick tarafından kamu yönetimine uyarlanarak geliştirilmiştir. Gulick, yöneticinin fonksiyonlarını POSDCORB kısaltmasıyla özetlemiştir: Planlama (Planning), Örgütleme (Organizing), Personel yönetimi/kadrolama (Staffing), Yöneltme (Directing), Koordinasyon (Coordinating), Raporlama (Reporting) ve Bütçeleme (Budgeting). POSDCORB, klasik kamu yönetimi kuramının kamu örgütlerine özgü en bilinen ve KPSS'de en sık sorulan kavramsallaştırmasıdır.

3. Bürokrasi Yaklaşımı – Max Weber

Weber, otorite kaynaklarını üçe ayırmıştır: geleneksel otorite (göreneklere, teamüllere dayanır; örn. monarşi), karizmatik otorite (liderin olağanüstü kişisel özelliklerine duyulan bağlılığa dayanır) ve yasal-rasyonel (hukuksal-akılcı) otorite (yazılı kural ve yasalara dayanır; modern kamu bürokrasisinin temelini oluşturur). Weber'in ideal tip bürokrasi modelinin özellikleri: açık bir hiyerarşik yapı; iş bölümü ve uzmanlaşma; yazılı, resmî kurallar ve prosedürler; gayrişahsilik (kararların kişisel duygu ve ilişkilerden bağımsız, kurallara göre alınması); yeteneğe/liyakate dayalı, sınavla yapılan işe alım; kariyer sistemi ve iş güvencesi; kayıt ve belgeye dayalı işlemler (yazışma ilkesi). Weber'e göre bürokrasi, modern devletin kitlesel ve karmaşık işlerini en hızlı, en kesin ve en öngörülebilir biçimde yürütebilecek "teknik olarak en üstün" örgütlenme biçimidir. Weber'in modeli bir "ideal tip" olarak kurgulanmıştır; gerçek kamu örgütlerinde aşırı kırtasiyecilik gibi işlevsel bozukluklar ortaya çıkabilir (bu konu, ayrı bir başlık olan "Örgüt Kuramları ve Bürokrasi" konusunda ayrıntılı ele alınır).