KPSS A Uluslararası İlişkiler Kurtuluş Savaşı ve Lozan konu anlatımı

Mondros Ateşkes Antlaşması'nın ardından başlayan işgaller, son Osmanlı Mebusan Meclisi'nin kabul ettiği Misakı Milli ile ulusal sınırların çerçevesini belirlemiş; İtilaf devletlerinin dayattığı Sevr Antlaşması ise TBMM tarafından hiçbir zaman tanınmayarak Kurtuluş Savaşı'nın diplomatik cephesini açmıştır. TBMM Hükümeti, Batı cephesinde askeri mücadele sürerken doğuda ve güneyde bir dizi antlaşmayla (Gümrü, Moskova, Kars, Ankara) cepheleri tek tek kapatmış; savaşın askeri zaferle sonuçlanmasının ardından toplanan Lozan Konferansı'nda yeni Türk devletinin bağımsızlığı ve sınırları uluslararası hukuk düzeyinde tescil edilmiştir. KPSS'de bu konu; Misakı Milli'nin içeriği, Sevr'in TBMM açısından geçersizliği, Kurtuluş Savaşı diplomasisinin antlaşmaları ve Lozan'ın kazanım/eksik kalan konuları üzerinden sorulur.

Mondros Ateşkes Antlaşması (30 Ekim 1918): I. Dünya Savaşı'nda Osmanlı'nın fiilen tasfiyesini öngören ateşkestir. 7. maddesi, İtilaf devletlerine güvenliklerini tehdit eden herhangi bir yeri işgal etme hakkı tanıyarak Anadolu'nun işgaline hukuki bir dayanak oluşturmuştur.

Misakı Milli (28 Ocak 1920): Son Osmanlı Mebusan Meclisi tarafından kabul edilmiştir. Mondros imzalandığı sırada işgal altında olmayan ve nüfusunun çoğunluğu Türk olan toprakların bölünmezliğini, azınlık haklarının karşılıklılık esasına göre düzenlenmesini, Boğazların güvenliğinin ilgili devletlerin ortak kararına bağlanmasını ve kapitülasyonların kaldırılmasını esas almıştır.

Sevr Antlaşması (10 Ağustos 1920): Osmanlı hükümeti tarafından imzalanmış olmakla birlikte TBMM tarafından hiçbir zaman tanınmamış, dolayısıyla yürürlüğe girmemiştir. Anadolu'yu Ermenistan, bağımsız bir Kürdistan ve çeşitli işgal bölgelerine bölmeyi, Boğazları uluslararası bir komisyona bırakmayı ve kapitülasyonları sürdürmeyi öngörmekteydi.

Kurtuluş Savaşı diplomasisi

Lozan Konferansı ve Antlaşması

Lozan Konferansı 20 Kasım 1922'de başlamış; kapitülasyonlar, Osmanlı borçları (Düyun-u Umumiye) ve yargı bağımsızlığı konularında uzlaşma sağlanamaması üzerine Şubat 1923'te kesintiye uğramış, ardından yeniden toplanarak 24 Temmuz 1923'te Lozan Antlaşması imzalanmıştır. Türk heyetine İsmet Paşa (İnönü) başkanlık etmiştir.

Kazanımlar: Misakı Milli sınırları büyük ölçüde kabul edilmiş; kapitülasyonlar tüm kapsamıyla kaldırılmış; Yunanistan ile nüfus mübadelesi (İstanbul Rumları ve Batı Trakya Türkleri istisna tutularak) düzenlenmiş; Osmanlı borçları, Osmanlı'dan ayrılan devletler arasında paylaştırılmıştır.

Sonraya bırakılan/eksik kalan konular: Musul-Kerkük meselesi, Türkiye ile İngiltere arasında çözülemeyerek ikili görüşmelere bırakılmış, sonunda 1926 Ankara Antlaşması ile Musul Irak sınırları içinde kalmıştır. Boğazlar, başkanlığını Türkiye'nin yaptığı uluslararası bir komisyonun denetimine bırakılmış ve bölge silahsızlandırılmış; bu konu ancak 1936 Montrö Sözleşmesi ile Türkiye lehine kesin çözüme kavuşmuştur.