KPSS A Uluslararası İlişkiler Soğuk Savaş Dönemi Türk Dış Politikası konu anlatımı

II. Dünya Savaşı'nın hemen ardından SSCB'nin Türkiye üzerindeki toprak ve Boğazlar talepleri, Türkiye'yi güvenlik arayışı içinde Batı bloğuna yöneltmiştir. Bu süreç, Truman Doktrini ve Marshall Planı ile somutlaşmış, Kore Savaşı'na asker gönderilmesinin ardından Türkiye 1952'de NATO'ya üye olmuştur. Aynı dönemde Kıbrıs sorunu, Zürih-Londra Antlaşmalarıyla kurulan Kıbrıs Cumhuriyeti'nin 1960'lardan itibaren yaşadığı krizlerle (Kanlı Noel, Johnson Mektubu) ve nihayet 1974 Kıbrıs Barış Harekâtı ile Türk dış politikasının en belirleyici gündem maddelerinden biri hâline gelmiştir. KPSS'de bu konu; Truman Doktrini-Marshall Planı ayrımı, NATO'ya giriş süreci, Bağdat Paktı/CENTO ve Kıbrıs krizlerinin kronolojisi üzerinden sorulur.

Truman Doktrini (12 Mart 1947): ABD'nin Türkiye ve Yunanistan'a komünizmin yayılmasını önlemek (çevreleme/containment politikası) amacıyla askeri ve ekonomik yardım sağlamasını öngörür.

Marshall Planı (1948): II. Dünya Savaşı sonrası Avrupa ülkelerinin ekonomik kalkınmasına yönelik ABD yardım programıdır; Türkiye de bu yardımdan yararlanmıştır. Truman Doktrini askeri/siyasi amaçlıyken, Marshall Planı ekonomik kalkınma amaçlıdır.

Kore Savaşı (1950-1953): Türkiye, Birleşmiş Milletler kuvvetleri bünyesinde Kore'ye asker göndermiş; bu katkı Türkiye'nin NATO'ya kabulünde etkili olmuştur.

NATO üyeliği (18 Şubat 1952): Türkiye ve Yunanistan aynı tarihte NATO'ya üye olmuştur.

Bağdat Paktı (1955) / CENTO: Türkiye, Irak, İngiltere, Pakistan ve (sonradan) İran arasında, SSCB'ye karşı kurulmuştur. Irak'ın 1958 devriminden sonra pakttan ayrılmasıyla örgüt CENTO (Merkezi Antlaşma Teşkilatı) adını almıştır.

Zürih ve Londra Antlaşmaları (1959-1960): Kıbrıs Cumhuriyeti'nin kuruluşunu düzenlemiş; Türkiye, Yunanistan ve İngiltere'yi ada üzerinde garantör devlet olarak belirlemiştir. 1960'ta Kıbrıs Cumhuriyeti kurulmuştur.

Kanlı Noel olayları (1963-1964): Kıbrıs Cumhuriyeti Anayasası'nda değişiklik girişimlerinin ardından Rum ve Türk toplumları arasında çıkan şiddetli çatışmalardır.

Johnson Mektubu (1964): ABD Başkanı Johnson'ın, Türkiye'nin Kıbrıs'a olası bir müdahalesinde NATO silahlarının kullanılmaması yönünde uyararak müdahaleyi caydırdığı mektuptur; Türk-Amerikan ilişkilerinde ciddi bir güven bunalımına yol açmış, Türkiye'yi dış politikada çeşitlenme (SSCB ile ilişkileri geliştirme) arayışına yöneltmiştir.

1974 Kıbrıs Barış Harekâtı: Rum tarafında Nikos Sampson liderliğinde Yunanistan destekli bir darbe gerçekleşip adayı Yunanistan'a bağlama (enosis) girişiminde bulunulması üzerine, Türkiye 20 Temmuz'da birinci, Cenevre görüşmelerinin sonuçsuz kalmasının ardından 14 Ağustos'ta ikinci harekâtı düzenlemiştir. Harekât sonrasında ABD, Türkiye'ye 1975-1978 arasında silah ambargosu uygulamıştır.

Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti (1983): Tek taraflı olarak ilan edilmiş, uluslararası toplumda yalnızca Türkiye tarafından tanınmıştır.