Harita masası
Her bilgiyi haritada bir yere, bir nedene bağla.
8 bölüm · ~20 dk · 25 etkileşim
Doğa ve İnsan konusu, TYT Coğrafya testinin giriş niteliğindeki konusudur ve genellikle sınavda 1 soru ile temsil edilir. Bu konu; coğrafyanın bir bilim olarak neyi incelediğini, doğal ortam ile insan (beşerî) faaliyetleri arasındaki karşılıklı etkileşimi ve coğrafyanın alt dallarını kapsar. Sorular çoğunlukla bir örnek olay ya da günlük hayattan bir durum verilerek, bunun doğal mı yoksa beşerî mi bir unsur olduğunun ya da coğrafyanın hangi alt dalıyla ilgili olduğunun buldurulması şeklindedir. Ezber gerektirmeyen, kavrama dayalı bir konudur.
1Coğrafya nedir?
İlk bölüm! Temeli burada atıyoruz, acele etme.
Coğrafya, yeryüzünü, yeryüzünde meydana gelen doğa olaylarını, bu olayların dağılışını, bu dağılışın nedenlerini ve doğa ile insan arasındaki karşılıklı etkileşimi inceleyen bir bilim dalıdır. Coğrafyayı diğer bilimlerden ayıran en temel özellik, dağılış, nedensellik (ilişki kurma) ve karşılaştırma ilkelerine dayanmasıdır: bir coğrafya sorusu genellikle "nerede, neden orada ve bunun sonucu nedir" sorularına cevap arar.
Bir coğrafyacı, Türkiye'de pamuk tarımının hangi bölgelerde yoğunlaştığını ve bu yoğunlaşmanın nedenlerini (sıcaklık, sulama imkânı, toprak yapısı) araştırmaktadır. Hangi ilkeleri kullanmaktadır?
Bir coğrafyacının "Bu bitki türü neden yalnızca belirli bir kuşakta yetişir, bu dağılışın nedeni nedir?" sorusunu araştırması, coğrafyanın hangi temel ilkesiyle en çok ilişkilidir?
2Doğal ve beşerî unsurlar
Önemli yerleri altını çizer gibi oku.
Yeryüzündeki her varlık ve olay iki grupta incelenebilir:
| Doğal (fiziki) unsurlar | Beşerî (insani) unsurlar | |
|---|---|---|
| Nasıl oluşur? | İnsan elinin karışmadığı, doğanın kendi işleyişiyle oluşan varlık ve olaylardır. | İnsanın doğal ortam üzerindeki etkinlikleri sonucunda ortaya çıkan varlık ve olaylardır. |
| Örnekler | Dağlar, ovalar, akarsular, göller, iklim, bitki örtüsü, toprak tipi, deprem, volkanizma | Yerleşmeler (köy, kent), tarım alanları, sanayi tesisleri, yollar, barajlar, nüfus dağılışı, göç, ticaret |
Bu ayrımı yapabilmek, coğrafya sorularının büyük bir kısmının temelini oluşturur. Örneğin "bir bölgede yükseltinin fazla olması" doğal bir unsurken, "bu bölgede yol yapımının zorlaşması" beşerî sonuç doğuran bir durumdur; ikisi arasındaki ilişki ise doğa-insan etkileşimidir.
Bir bölgede şu bilgiler verilmiştir: "Bölgenin ortalama yükseltisi 1200 metredir. Bölge halkı bu yükseltide yetişen elma ve armut yetiştiriciliği ile geçimini sağlamaktadır." Hangisi doğal, hangisi beşerî unsurdur?
"Bir bölgede volkanik arazinin verimli topraklara sahip olması, buranın yoğun tarım alanına dönüşmesini sağlamıştır." cümlesinde altı çizilecek iki unsur için aşağıdaki değerlendirmelerden hangisi doğrudur?
3Doğa ile insan: iki yönlü ilişki
Örneklere dikkat et; soruların çoğu buradan çıkar.
Doğa ile insan arasındaki ilişki tek yönlü değil, karşılıklıdır.
Bu etkiler bazen olumlu (teraslama ile erozyonun azaltılması gibi) bazen olumsuz (yanlış arazi kullanımıyla toprağın çölleşmesi gibi) olabilir. Bu karşılıklı etkileşim, coğrafyanın "insan ile doğal ortam arasındaki ilişkiyi inceleyen bilim" olarak tanımlanmasının temel nedenidir.
Bir ovada yıllardır yapılan bilinçsiz sulu tarım sonucunda toprakta tuzlanma artmış, bazı alanlar tarıma elverişsiz hâle gelmiştir. Bu durum hangi yönlü etkidir?
Aşağıdakilerden hangisi doğanın insan üzerindeki etkisine bir örnektir?
4Coğrafyanın alt dalları
Bunu bir arkadaşına anlatabilir misin? Kafanda bir dene.
Coğrafya, incelediği konuya göre iki ana başlığa ve bunların altında birçok alt dala ayrılır.
1) Fiziki (Doğal) Coğrafya, doğal unsurları inceler:
2) Beşerî ve Ekonomik Coğrafya, insan faaliyetlerini inceler:
Bu alt dalların isimlerini ezberlemek yerine, verilen bir cümlenin "doğal bir olguyu mu yoksa insan faaliyetini mi" anlattığını görebilmek, soruları çözmek için yeterlidir. Yine de eşleştirerek pekiştirelim:
Soldan birini, sonra sağdan eşini seç.
Bir araştırmacı, bir ülkedeki nüfusun yıllara göre değişimini, nüfusun yaş ve cinsiyet dağılımını incelemektedir. Hangi alt dalla ilgilenmektedir?
5Coğrafya ve diğer bilimler
Yarıyı geçtin, harika gidiyorsun! 3 bölüm kaldı.
Coğrafya; jeoloji (yerin yapısını inceler), meteoroloji (atmosfer olaylarını inceler), tarih, ekonomi, jeodezi (ölçme bilimi) gibi birçok bilim dalından yararlanır. Ancak coğrafya bu bilimlerden farklı olarak, olayları kendi başına değil, mekân üzerindeki dağılışı ve diğer olaylarla ilişkisi açısından ele alır.
6Sık yapılan hatalar
Takıldığın yere not al, sonra birlikte döneriz.
Aşağıdaki yargılar öğrencilerin sık düştüğü yanılgılardır. Doğru mu, yanlış mı?
Coğrafya yalnızca dağ, deniz isimlerini ezberlemektir.
Yalnızca doğa insanı etkiler.
Klimatoloji yeryüzü şekillerini inceler.
Coğrafya diğer bilimlerden tamamen bağımsızdır.
Deprem doğal, depremde binaların yıkılması ise yapı kalitesiyle ilgili bir sonuçtur.
7ÖSYM'de nasıl soruluyor
Önemli yerleri altını çizer gibi oku.
Doğa ve İnsan konusunda ÖSYM genellikle şu tarzlarda sorular hazırlar:
- Bir metin ya da örnek olay verilip, verilen bilgilerden hangisinin doğal hangisinin beşerî unsur olduğunun ayırt ettirilmesi.
- Bir durumun coğrafyanın hangi ilkesiyle (dağılış, nedensellik, karşılaştırma) açıklandığının sorulması.
- Doğa-insan etkileşiminin yönünün (doğanın insanı mı, insanın doğayı mı etkilediği) belirlenmesi.
- Verilen bir araştırma konusunun coğrafyanın hangi alt dalıyla ilgili olduğunun buldurulması.
- Coğrafyanın tanımı ve kapsamıyla ilgili doğrudan bilgi soruları.
8Kısa tekrar
Son bölüm! Biraz kaldı, bitirmek üzeresin.