Harita masası
Her bilgiyi haritada bir yere, bir nedene bağla.
8 bölüm · ~21 dk · 24 etkileşim
Nüfus ve Yerleşme, TYT Coğrafya testinde ortalama 1-2 soru ile sorulan, beşerî coğrafyanın en önemli konularından biridir. Konu; nüfus sayımlarının amacını, nüfus artış hızını etkileyen etmenleri, nüfus piramitlerinin yorumlanmasını, göç kavramını ve göçün türleri ile nedenlerini, ayrıca kır ve kent yerleşmelerinin özelliklerini kapsar. Sorular genellikle bir toplumun nüfus yapısı hakkında verilen bilgilerden yola çıkarak o toplumun gelişmişlik düzeyi ya da nüfus politikası hakkında çıkarım yapmayı gerektirir.
1Nüfus sayımları
İlk bölüm! Temeli burada atıyoruz, acele etme.
Nüfus sayımı, bir ülkedeki insan sayısının, dağılışının ve demografik özelliklerinin (yaş, cinsiyet, eğitim, meslek gibi) belirli aralıklarla tespit edilmesidir. Nüfus sayımlarının temel amaçları şunlardır:
- Ülkenin toplam nüfusunu ve nüfus artış hızını belirlemek.
- Eğitim, sağlık, konut gibi hizmetlerin planlanmasında kullanılacak veriyi elde etmek.
- Ekonomik plan ve yatırımların (fabrika, okul, hastane gibi) nerede yapılacağına karar vermek.
- Göçün yönünü ve büyüklüğünü izlemek.
- 1927
İlk modern nüfus sayımı
Cumhuriyet döneminde yapıldı.
- Günümüz
Adrese dayalı nüfus kayıt sistemi
Nüfus bilgileri sürekli güncellenmektedir.
2Nüfus artış hızı
Önemli yerleri altını çizer gibi oku.
Nüfus artış hızı, bir ülke ya da bölgedeki nüfusun belirli bir dönemde (genellikle bir yılda) yüzde kaç oranında arttığını gösterir. Nüfus artışını etkileyen iki temel bileşen vardır:
Gelişmekte olan ülkelerde genellikle doğum oranı yüksek olduğu için nüfus artış hızı fazladır; gelişmiş ülkelerde ise doğum oranının düşük olması nedeniyle nüfus artış hızı düşüktür, hatta bazı ülkelerde nüfus azalabilir.
Bir ülkede bir yıl içinde doğum oranı binde 20, ölüm oranı binde 6 olarak ölçülmüştür; ülkeye net göç ise sıfırdır. Nüfus artış hızı kaçtır?
3Nüfus piramitleri
Örneklere dikkat et; soruların çoğu buradan çıkar.
Nüfus piramidi, bir toplumun yaş ve cinsiyete göre dağılımını gösteren grafik türüdür. Genel eğilimler şöyledir:
| Tabanı geniş, tepesi dar piramit | Tabanı dar, ortası ve üstü geniş piramit | |
|---|---|---|
| Nüfus yapısı | Genç nüfus oranı yüksek | Yaşlı nüfus oranı yüksek |
| Doğum oranı | Fazla | Düşük |
| Nüfus artış hızı | Yüksek | Düşük |
| Görüldüğü ülkeler | Gelişmekte olan ülkeler | Gelişmiş ülkeler |
Bir piramidin şeklinden, o toplumun genç-yaşlı nüfus oranı, doğum-ölüm oranları ve dolaylı olarak gelişmişlik düzeyi hakkında çıkarım yapılabilir.
X ülkesinin nüfus piramidinin tabanı çok geniş, yaş ilerledikçe daralan bir görünüme sahiptir. Y ülkesinin piramidinde ise taban dar, orta ve üst yaş grupları daha geniştir. Ne söylenebilir?
Tabanı dar piramit genç nüfusu gösterir.
Tabanı geniş piramit yüksek nüfus artış hızına işaret eder.
4Göç: nedenler ve türler
Bunu bir arkadaşına anlatabilir misin? Kafanda bir dene.
Göç, insanların ekonomik, sosyal, siyasi ya da doğal nedenlerle bir yerden başka bir yere yerleşmek amacıyla yaptığı yer değiştirme hareketidir.
Bir grup tarım işçisinin, hasat döneminde çalışmak üzere birkaç aylığına başka bir bölgeye gidip iş bittikten sonra kendi memleketine geri dönmesi, aşağıdaki göç türlerinden hangisine örnektir?
Bir ailenin, kırsal kesimdeki tarım arazisinin yetersiz gelir sağlaması nedeniyle büyük bir kente taşınıp burada sanayi sektöründe çalışmaya başlaması örneği verilmiştir. Göç türü ve nedeni nedir?
Göçün sonuçları: Göç veren yerlerde genellikle genç ve üretken nüfus azalır, yaşlı nüfus oranı artar; göç alan yerlerde ise nüfus yoğunluğu artar, konut ve altyapı sorunları (çarpık kentleşme, gecekondulaşma) ortaya çıkabilir.
Bir bölgeden büyük kentlere yoğun iç göç yaşanması sonucunda, göç veren bölgede aşağıdaki değişimlerden hangisi beklenir?
Bir ülkede kırsal kesimden büyük kentlere yönelen göç sonucunda kentlerdeki nüfus yoğunluğu artarken, göç alan kentlerin çevresinde plansız ve altyapısı yetersiz yeni yerleşim alanlarının ortaya çıktığı gözlenmiştir.
Bu durum aşağıdaki kavramlardan hangisiyle en iyi açıklanır?
5Yerleşme tipleri
Yarıyı geçtin, harika gidiyorsun! 3 bölüm kaldı.
Yerleşmeler, dokusuna göre iki temel tipte incelenir:
| Toplu yerleşme | Dağınık yerleşme | |
|---|---|---|
| Doku | Evlerin ve diğer yapıların birbirine yakın, sık ve bitişik biçimde kurulduğu doku | Evlerin birbirinden uzak, seyrek biçimde kurulduğu doku |
| Görüldüğü yerler | Genellikle su kaynağının sınırlı olduğu, tarım alanlarının veya güvenlik ihtiyacının belirleyici olduğu yerler | Genellikle su kaynağının bol olduğu, tarım alanlarının geniş ve dağınık olduğu, ulaşımın nispeten kolay olduğu bölgeler |
A köyünde evler birbirine bitişik ve sık biçimde kurulmuşken, B köyünde her ev geniş bir tarım arazisinin ortasında, komşu evlerden oldukça uzakta yer almaktadır. Yerleşme tipleri nedir?
Bir bölgede tarım arazilerinin geniş ve su kaynaklarının bol olması nedeniyle evlerin birbirinden uzak, seyrek biçimde kurulduğu gözlenmiştir.
Bu bölgedeki yerleşme dokusu için aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
6Kır ve kent yerleşmeleri
Takıldığın yere not al, sonra birlikte döneriz.
Su kaynağının kıt olduğu yerlerde dağınık yerleşme daha olasıdır.
Kentleşme yalnızca nüfusun kentlerde artması demektir.
Kır yerleşmelerinde birincil faaliyetler ağırlıktadır.
7ÖSYM'de nasıl soruluyor
Önemli yerleri altını çizer gibi oku.
Nüfus ve Yerleşme konusunda ÖSYM genellikle şu tarzlarda sorular hazırlar:
- Sözel olarak verilen doğum, ölüm ve göç oranlarından yola çıkarak nüfus artış hızının yorumlanması.
- Nüfus piramidinin (taban-tepe genişliği tanımlanarak) genç-yaşlı nüfus oranı ya da gelişmişlik düzeyiyle ilişkilendirilmesi.
- Bir örnek olaydan yola çıkarak göçün türünün (iç-dış-mevsimlik) ve nedeninin (ekonomik-sosyal-siyasi-doğal) belirlenmesi.
- Bir yerleşimin özellikleri verilip toplu mu dağınık mı, kırsal mı kentsel mi olduğunun buldurulması.
- Nüfus sayımlarının amacı ve önemiyle ilgili doğrudan bilgi soruları.
8Kısa tekrar
Son bölüm! Biraz kaldı, bitirmek üzeresin.