Harita masası
Her bilgiyi haritada bir yere, bir nedene bağla.
7 bölüm · ~19 dk · 20 etkileşim
Harita Bilgisi, TYT Coğrafya testinin en işlem gerektiren ve dikkat isteyen konularından biridir; genellikle 1-2 soru ile karşımıza çıkar. Konu; ölçek kavramı ve ölçek hesaplamaları, ölçeğe bağlı olarak haritalarda görülen ayrıntı ve gerçeğe yakınlık ilişkisi, eş yükselti (izohips) eğrileriyle arazi eğimi ve şekli arasındaki bağlantı, harita çizim (izdüşüm) yöntemlerinin neden oluştuğu ve coğrafi koordinat sistemini kapsar. Bu metinde harita/grafik okuma gerektiren sorular yerine, harita bilgisinin mantığını sözel senaryolarla kavratan sorular kullanılmıştır.
1Harita ve ölçek
İlk bölüm! Temeli burada atıyoruz, acele etme.
Harita, yeryüzünün tamamının ya da bir bölümünün belli bir ölçek dâhilinde küçültülerek düzleme aktarılmış şeklidir. Ölçek, harita üzerindeki bir uzunluğun gerçek arazideki uzunluğa oranıdır ve genellikle 1/25.000 gibi bir kesirle ya da 1:25.000 şeklinde gösterilir.
Ölçek hesaplama mantığı: Bu formülden yararlanarak üç şey hesaplanabilir: ölçek bilinmiyorsa harita ve gerçek uzunluktan ölçek bulunur; gerçek uzunluk bilinmiyorsa ölçek ve harita uzunluğundan gerçek uzunluk bulunur; harita uzunluğu bilinmiyorsa ölçek ve gerçek uzunluktan harita uzunluğu bulunur. Ölçek küçüldükçe (payda büyüdükçe) aynı kâğıt üzerinde daha geniş bir alan gösterilebilir fakat ayrıntı kaybı artar.
Bir haritada gerçekte 40 kilometre olan iki nokta arası uzaklık, harita üzerinde 8 santimetre ile gösterilmiştir. Haritanın ölçeği kaçtır?
Bir haritada gerçekte 60 kilometre olan iki nokta arası mesafe, harita üzerinde 3 santimetre ile gösterilmiştir.
Bu haritanın ölçeği aşağıdakilerden hangisidir?
Bir haritada gerçek uzaklığı 15 kilometre olan iki yerleşim arasındaki mesafe, 1300.000 ölçekli bu haritada kaç santimetre ile gösterilir?
2Büyük ölçek, küçük ölçek
Önemli yerleri altını çizer gibi oku.
| Büyük ölçekli harita | Küçük ölçekli harita | |
|---|---|---|
| Örnek ölçek | 1/25.000 (paydası küçük) | 1/1.000.000 (paydası büyük) |
| Kapsadığı alan | Dar alan | Geniş alan |
| Ayrıntı | Fazla | Az |
| Gerçeğe benzerlik | Yüksek (yer şekillerinin gerçek görünümüne yakınlık) | Düşük |
| Örnekler | Şehir planları ve topografya haritaları | Dünya ve kıta haritaları |
İki haritanın ölçekleri karşılaştırıldığında, ölçek paydası küçük olan (yani ölçeği büyük olan) harita, aynı kâğıt boyutunda daha dar bir alanı, ölçek paydası büyük olan (ölçeği küçük olan) harita ise daha geniş bir alanı gösterir. Örneğin 1/50.000 ölçekli bir harita, 1/500.000 ölçekli bir haritaya göre daha büyük ölçeklidir ve aynı kâğıtta çok daha dar bir alanı, fakat çok daha ayrıntılı biçimde gösterir.
Aynı kâğıt boyutuna sahip iki haritadan birinin ölçeği 1/200.000, diğerinin ölçeği 1/1.000.000'dur. Hangisi daha ayrıntılıdır?
Aynı kâğıt boyutuna sahip A haritasının ölçeği 1100.000, B haritasının ölçeği 12.000.000'dur.
Buna göre aşağıdaki yargılardan hangisi doğrudur?
3Eş yükselti (izohips) eğrileri
Örneklere dikkat et; soruların çoğu buradan çıkar.
İzohips, deniz seviyesinden aynı yükseltideki noktaları birleştiren eğridir. İzohips haritaları (topografya haritaları), yeryüzü şekillerini ve eğimi göstermek için kullanılır. Temel kurallar:
Bir topografya haritasında A bölgesindeki izohips eğrileri birbirine çok yakın ve sık, B bölgesindeki izohips eğrileri ise birbirinden uzak ve seyrektir. Hangi bölgenin eğimi fazladır?
Bir topografya haritasında X bölgesindeki izohips eğrileri birbirinden uzak ve seyrek, Y bölgesindeki izohips eğrileri ise birbirine çok yakın ve sıktır.
Buna göre aşağıdaki yorumlardan hangisi yapılabilir?
4Harita çizim (izdüşüm) teknikleri
Yarıyı geçtin, harika gidiyorsun! 3 bölüm kaldı.
Dünya, küresel bir cisim olduğu için onu kâğıt gibi düz bir yüzeye aktarmak sırasında mutlaka bir miktar bozulma (deformasyon) meydana gelir. Bu nedenle haritacılar farklı izdüşüm (projeksiyon) yöntemleri geliştirmiştir:
| İzdüşüm | Nasıl elde edilir? | Özellik |
|---|---|---|
| Silindirik | Ekvator çevresine sarılan bir silindire küre üzerindeki noktaların aktarılmasıyla | Ekvatora yakın bölgeler gerçeğe yakın, kutuplara yakın bölgeler olduğundan büyük gösterilir. |
| Konik | Küreye bir koni yerleştirilerek | Orta enlemlerdeki bölgeleri göstermede daha az bozulmayla kullanılır. |
| Düzlem (yüzeysel) | Küreye bir noktadan teğet olacak şekilde düzlem yerleştirilerek | Kutup bölgelerinin gösteriminde tercih edilir. |
Hiçbir izdüşüm yöntemi kürenin tüm özelliklerini (alan, açı, uzunluk) aynı anda bozulmadan aktaramaz; bu nedenle haritanın kullanım amacına göre uygun izdüşüm yöntemi seçilir. Bu durum, dünya haritalarında kutup bölgelerine yakın kara parçalarının (örneğin Grönland'ın) gerçek boyutundan çok daha büyük görünmesinin temel nedenidir.
Kutuplara yakın Grönland
Dünya haritalarının çoğunda, ekvator çevresindeki kara parçaları gerçek boyutlarına yakın gösterilirken kutuplara yakın bölgelerdeki kara parçaları olduğundan çok daha büyük görünmektedir. Neden?
5Coğrafi koordinat sistemi
Arada küçük sorular var, atlamadan çöz.
Yeryüzündeki herhangi bir noktanın yerini kesin olarak belirlemek için coğrafi koordinat sistemi kullanılır:
- Paralel (enlem) daireleri: Ekvatora paralel çizilen, doğu-batı yönünde uzanan hayali dairelerdir. Ekvator 0°, kutuplar 90°'dir. Bir noktanın enlemi, ekvatora olan açısal uzaklığını gösterir.
- Meridyen (boylam) daireleri: Kutup noktalarını birleştiren, kuzey-güney yönünde uzanan yarım dairelerdir. Başlangıç meridyeni (Greenwich) 0°'dir. Bir noktanın boylamı, başlangıç meridyenine olan açısal uzaklığını gösterir.
- Kullanım amacı: İki değer (enlem ve boylam) bir arada kullanılarak yeryüzündeki her nokta tek ve kesin bir şekilde tanımlanabilir; bu sistem, GPS ve harita üzerinde konum belirlemenin temelini oluşturur.
Ekvator ve başlangıç meridyeni
Soldan birini, sonra sağdan eşini seç.
6ÖSYM'de nasıl soruluyor
Takıldığın yere not al, sonra birlikte döneriz.
Harita Bilgisi konusunda ÖSYM genellikle şu tarzlarda sorular hazırlar:
- Sözel olarak verilen uzunluk bilgileriyle ölçek hesaplama soruları.
- İki haritanın ölçeğinin karşılaştırılıp hangisinin daha ayrıntılı ya da daha geniş alanı kapsadığının sorulması.
- İzohips eğrilerinin sıklığından yola çıkarak arazi eğiminin ya da yer şeklinin (tepe, çukurluk, vadi) yorumlanması.
- İzdüşüm yöntemlerinin neden kullanıldığının ve haritalarda neden bozulma meydana geldiğinin sorulması.
- Enlem-boylam kavramlarının tanımı ve coğrafi konum belirlemedeki işlevi ile ilgili doğrudan bilgi soruları.
7Kısa tekrar
Son bölüm! Biraz kaldı, bitirmek üzeresin.