Harita masası
Her bilgiyi haritada bir yere, bir nedene bağla.
7 bölüm · ~20 dk · 23 etkileşim
Yer Şekilleri ve İç-Dış Kuvvetler, TYT Coğrafya testinin en kapsamlı ve en sık sorulan konularından biridir; genellikle 1-2 soru ile karşımıza çıkar. Konu; yeryüzü şekillerini oluşturan iç kuvvetleri (deprem, volkanizma, kıvrım ve kırık hareketleri) ve dış kuvvetleri (akarsu, rüzgâr, buzul ve dalga aşındırma-biriktirme süreçleri) kapsar. Ayrıca Türkiye'nin jeolojik yapısının, bu iç ve dış kuvvetlerin etkisiyle nasıl şekillendiğini de içerir. Sorular genellikle bir yer şeklinin hangi kuvvetin ürünü olduğunu ya da bir bölgenin jeolojik geçmişinin günümüzdeki sonuçlarını (deprem riski, verimli topraklar gibi) sorar.
1İç kuvvetler: kıvrılma ve kırılma
İlk bölüm! Temeli burada atıyoruz, acele etme.
İç kuvvetler (yapısal kuvvetler), yer kabuğunun içindeki enerjiden kaynaklanan ve yeryüzü şekillerini büyük ölçekte oluşturan kuvvetlerdir.
Bir bölgede genç ve tortul tabakaların yatay sıkışma sonucu dalgalı bir görünüm kazandığı, tabakaların kırılmadan şekil değiştirdiği gözlenmektedir. Hangi hareket söz konusudur?
Bir bölgede tortul tabakaların yatay sıkışma sonucu kırılmadan dalgalanarak yükseldiği, oluşan yüksek kesimlere antiklinal, alçak kesimlere senklinal adı verildiği bilinmektedir.
Bu bilgiye göre bölgedeki tabakaların hangi özelliğe sahip olduğu söylenebilir?
Bir bölgede iki fay hattı arasında kalan blok çökmüş, çevresindeki bloklar ise yerinde kalarak yüksekte kalmıştır. Çöken blokta günümüzde tarıma elverişli bir ova bulunmaktadır. Bu şekiller nedir?
2Deprem ve volkanizma
Önemli yerleri altını çizer gibi oku.
Volkanik dağların ve iki büyük fay hattının Türkiye'deki yerleri (haritadaki hatlar yaklaşık konumu gösterir):
Volkanik dağlar ve diri fay hatları
Volkanik arazilerde zamanla ayrışma sonucu oluşan toprakların genellikle verimli olmasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
3Dış kuvvetler: akarsu
Örneklere dikkat et; soruların çoğu buradan çıkar.
Dış kuvvetler, iç kuvvetlerin oluşturduğu yer şekillerini aşındırıp taşıyan ve biriktiren, güneş enerjisinden beslenen kuvvetlerdir. Her dış kuvvetin kendine özgü aşındırma ve biriktirme şekilleri vardır.
Bir akarsu, denize döküldüğü noktada hızını kaybederek taşıdığı alüvyonları biriktirmiş ve zamanla verimli, düz bir ova oluşmuştur. Bu şekil nedir?
Ege'nin iki grabeni ve Çukurova deltası haritada:
Grabenler ve delta
4Dış kuvvetler: rüzgâr, buzul, dalga
Yarıyı geçtin, harika gidiyorsun! 3 bölüm kaldı.
Kurak bir bölgede, rüzgârın taşıdığı kum tanelerinin aşındırdığı bir kaya kütlesinin alt kısmının üst kısmına göre daha ince kaldığı gözlenmiştir. Bu şekil nedir?
Bir koyun, dalga ve akıntıların kıyıya paralel biriktirdiği bir kum seti tarafından denizden ayrılması sonucu oluşan sığ göle ne ad verilir?
Yüksek bir dağın zirvesinde bulunan buzulun aşındırmasıyla oluşan, tabanı düz ve yamaçları dik olan vadi türü aşağıdakilerden hangisidir?
Aşındırma ve biriktirme şekillerini eşleştirerek pekiştir:
Soldan birini, sonra sağdan eşini seç.
5Türkiye'nin jeolojik yapısı
Arada küçük sorular var, atlamadan çöz.
Türkiye, jeolojik olarak genç bir arazi üzerinde yer alır; bu nedenle Türkiye'de:
- Dağlar genellikle kıyıya paralel ve genç (Alp-Himalaya kıvrım kuşağının bir parçası) olduğu için sarp, yüksek ve engebelidir; bu durum ulaşımı zorlaştırır.
- Levha hareketleri nedeniyle deprem riski yüksektir; Kuzey Anadolu Fay Hattı ve Doğu Anadolu Fay Hattı ülkenin en önemli diri fay hatlarıdır.
- Volkanik araziler (Orta Anadolu ve Doğu Anadolu'da) hem verimli toprakları hem de jeotermal kaynakları beraberinde getirir.
- Genç ve oynak bir yapıya sahip olması, hem doğal afet riskini artırır hem de yer altı kaynakları (maden, jeotermal enerji) bakımından ülkeyi zenginleştirir.
Türkiye'de Toroslar ve Kuzey Anadolu Dağları kıvrım sonucu oluşmuş genç dağlardır.
Türkiye'nin genç ve oynak yapısı yalnızca olumsuz sonuçlar doğurur.
Kanyon bir biriktirme şeklidir.
Horst yükselen, graben çöken bloktur.
Buzullar Türkiye'de geniş alanlarda etkilidir.
6ÖSYM'de nasıl soruluyor
Takıldığın yere not al, sonra birlikte döneriz.
Yer Şekilleri ve İç-Dış Kuvvetler konusunda ÖSYM genellikle şu tarzlarda sorular hazırlar:
- Bir yer şeklinin tanımı verilip bunun hangi kuvvetin (iç mi dış mı, hangi dış kuvvetin) ürünü olduğunun buldurulması.
- Bir bölgenin iklim ve arazi özellikleri verilip orada hangi dış kuvvetin daha etkili olacağının çıkarılması.
- Kıvrım-kırık ya da horst-graben gibi kavram çiftlerinin ayırt edilmesi.
- Türkiye'nin jeolojik yapısının, deprem riski ya da toprak verimliliği gibi günümüz sonuçlarıyla ilişkilendirilmesi.
- Aşındırma ve biriktirme şekillerinin birbirinden ayırt edilmesi.
7Kısa tekrar
Son bölüm! Biraz kaldı, bitirmek üzeresin.